Алаш ?оз?алысыны? к?семі Ахмет Байт?рсын?лыны? ту?ан жылы на?тыланып, тарихи дерек ?алпына келтірілуі керек. Б?л м?селе ?алымны? 140 жылды?ына арнал?ан республикалы? ?ылыми-теориялы? конференцияда к?терілді.

Астана ?аласы Тіл бас?армасыны? басты?ы Ербол Тілешевті? айтуынша, кейбір о?улы?тарда ?алымны? ту?ан жылы жа?са? жазылып ж?р. Соны? сал­дарынан білім алушылар адасу­шы­лы??а ?рынуда. ?ылыми ортада?ы пікір де ?р алуан. Шынды?ты? шыр­?ын б?збас ?шін ?алымны? д?ниеге келген к?ніне т?зету енгізу керек.

«?азіргі аны?тамалы?тарда, мек­теп пен жо?ары о?у орындарыны? о?улы?тарында Аха?ны? ту?ан жылы 1873 жыл деп беріледі. Семей ?ала­сында?ы Абайды? мемориалды? м?ражайында Аха?ны? ?з ?олымен орыс тілінде жаз?ан ?мірбаяны бар. Сонда ол «1872 жылы Тор?ай облы­сын­да, 5 ?ырк?йекте, мешін жылы ту­­дым» деп жазып кеткен. Бізді? Аха?­­ны? ?з с?зіне сенгеніміз д?рыс деп ойлаймын. ?алай бол?анда да Ахмет Байт?рсынов сия?ты ?лт к?семіні? ту?ан к?нін на?ты датасымен атап ?ткен д?рыс», — деді бас?арма басты?ы.

?аза? ?ліпбиіні? жасалуында?ы, ?лтты? тіл біліміні? ?алыптасуында?ы ж?не ?лтты? с?з ?нері теориясыны? жазылуында?ы Ахмет Байт?рсын?лы­ны? тарихи миссиясына ?ылыми са­рап­тау жасал?ан жиында баяндама жаса?ан ?алымдарды? бірі — Л.Гумилев атында?ы Еуразия ?лтты? универ­си­те­тіні? проректоры, филология ?ылым­дарыны? докторы, профессор Дихан ?амзабек?лы болды. Ол «Ахмет Бай­т?рсын?лы ж?не ?лт м?дениеті» деген та?ырыпта тол?анды.

«Б?л — ?те ке?, ?те ?ома?ты та?ы­рып. Сонды?тан да біз оны белгілі бір ?ырынан ?сіресе, Аха?ны? а?ын-жазушылар?а ж?не ?з заманында?ы м?дениетке к?з?арасы т?р?ысынан ж?йелегенді ж?н деп білдік. XX ?асыр­ды? басында?ы кезе?ні? аса к?рделі бол?анды?ы, оны? ?дебиеттен эсте­тикалы? ?ызметтен б?лек ?о?амды ж?мылдыратын к?шті талап еткені сіз­дерге м?лім. Жазушы билікпен ?алай с?йлесуі керек? ?азір азат елміз. Азат елді? ?аламгері ?зін-?зі ?алай ?стауы ?ажет? Осындай с?ра?тар туында?анда амалсыз тарих?а ж?гі­неміз. ?рине, салыстырса?ыз, жа?дай да, амал да бас?а. Біра? біраз м?селе сол к?йінде ?ордаланып ?ал?ан.

Жа?а ?кіметпен м?мілеге келу туралы ал?аш?ы ойын Ахмет Байт?р­сын?лы 1919 жылы 3 тамызда М?скеуде шы?атын «Жизнь национальности» газетінде жарияла?ан. М?мілегерлік ойды тияна?та?ан «Т??керіс ж?не ?аза?стан» — «Эволюция и Киргизы» атты ма?аласында ?айраткер Алаш пен большевизм арасында?ы к?рделі к?р­меуді шешпек болады. «А?ыл?а са­ла­йы?­шы, кімдікі д?рыс, кімдікі б?рыс?» деген ізгі ойын жазады. А?ар­тушы былай дейді: «Большевиктер ?аза? ?айраткерлеріні? ?ызметін за?­сыз деп тауып, ?р?айсысыны? басын ал?ан?а 25 мы? рубльге дейін а?ша та?айында­ды. Алашорда Орталы? ?кіметпен тікелей байланыс?а шы?ып, келісс?з ж?ргізбек болды. Жоба?а жауап бол­мады. Ол жоба Ке?ес ?кіметі жария­ла?ан Ресей халы?тарыны? ???ы дек­ларациясыны? ше?берінде жа­сал?ан еді. Біз ары ?арай не істерімізді біл­медік».

А?артушы сондай-а? ?аза? зия­лы­лары ?иын кезде ?р?ашан сарабдал а?ыл?а иек артып, бейбіт шешім жа?ында бол?анды?ын ескертеді. Атал­?ан ма?аланы? айры?ша же?ісі жа?а ?кімет басшылы?ында ?аза? хал­?ыны? т??керісті ?алай ?абылда?анын д?лелді т?рде жеткізуі ж?не больше­визм ?а?идаларында?ы ?ателіктерді ??ындыруы дер едім», — деді про­фессор.
Кезегі келгенде с?з с?йлеген

Ш.У?лиханов атында?ы Тарих ж?не этно­логия институтыны? директоры Хангелді ?бжанов: «Ахмет Бай­т?р­сын?лы ?асырлар тол?анысымен ту?ан, ?асырларды? ?ажеттігіне жауап бе­ретін ?лы т?л?а. Ахмет Байт?р­сын?лы­ны? сан-салалы ?ызметі, м?­расы ?р?айсысы бір-бір Алатау десе де болады. Ол кісіні? ?алымды?ы, ?ай­рат­керлігі, аудармашылы?ы, саз­гер­лігі ?лкен-?лкен зерттеулерге негіз бо­латын д?ние. Ахмет Бай­т?рсын­?лыны? е? ?лкен е?бегі, мені? ойым­ша, ол — халы?ты оят?аны. ?асырды? басында Абай ?аза??а: «жа?сы мен жаманды айырмады?» деп айтты емес пе, осы «жа?сы мен жаманды айыр­ма­?ан» ?а­за?­ты Аха? оятты. Аха? ?а­за? мем­лекеттілігін ?алай ??ру керек екендігін ай?ындап берген ж?не со­ны? ал?аш?ы ?адамын жасап кеткен т?л?а.

Ахмет Байт?рсын?лыны? м?расы­мен, артында ?алдыр?ан е?бегімен сан ?рпа? т?рбиеленетін болады ж?не одан хал?ына ?ызмет етуді?, ?лемдік б?секеге т?теп беруді? ?лгісін алатын болады. М?ндай т?л?аларсыз бізді? тарихымыз жазылмас еді, оларсыз ?леуметтік ілгерілеу де болмас еді.

?анат МАХАМБЕТ

Астана

http://www.aikyn.kz/index.php?option=com_content&task=view&id=16279&Itemid=2

Рубрика: