28 октября, 2013 3 комментария

Taғы латын әліпбиі туралы…

загруженное (1)
Астана. 28 қазан. Baq.kz – Қазақ тілінің мемлекеттік тіл статусына сәйкес елімізде жасалынып жатқан электрондық ақпараттық ресурстар қазақ тілінде болғаны жөн. Ақпараттық ресурстарды жасау көп қаржы мен жұмысты талап ететін үдеріс болғандықтан, оларды барлық компьютердің пернетақталарында бар 26 әріптік классикалық латын әліпбиінде жасаған тиімді.

Себебі, оларды басқа ұлттық әліпбиде жасау үшін қосымша қаржысыз әзірленбейтін шрифтер, драйверлер және сұрыптау мен іздеу программаларын қолдану қажет. Ғаламдану дәуірінде ғаламдық ақпараттық кеңістіктің бір ғана ортақ әліпбиі болғанын қалап, көптеген елдерде ақпараттық ресурстарды классикалық латын әліпбиінде жасау мәселесі талқыланып жүр.
Классикалық латын әліпбиі 26 әріптен тұрады: Аa, Bb, Cc, Dd, Ee, Ff, Gg, Hh, Ii, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Pp, Qq, Rr, Ss,Tt, Uu,Vv,Ww, Xx,Yy, Zz. Ол роман, герман және басқа тілдердердің жазбаларының негізі.
Кейбір тілде белгілеуге сәйкес латын әріптері жоқ дыбыстарды белгілеу үшін латын әліпбиі кеңейтіледі. Кеңейтудің мынадай әдістері бар:
— әліпбиге жаңа әріптер қосу, мысалы, ŋ, ç, ş;
— диакритикаларды қосу, мысалы, á, ä, ğ;
— теріс диакритиканы қолдану, мысалы, ı – нүктесіз i;
— бір дыбысты белгілеу үшін бірнеше әріп қолдану, мысалы, ш дыбысы sh немесе sch арқылы белгіленеді;
— бір дыбысты белгілеу үшін бірнеше әріп және диакритикалық белгі қолдану, мысалы, x үшін c’h;
— әліпбидегі жеке әріптердің мәндерін өзгерту, мысалы, x әріпі
1) португал тілінде ш дыбысын белгілейді;
2) поляк тілінде ы дыбысын белгілейді.
Енді қазақ тілінің жазбасын осы әдістердің бірін пайдаланып латын әліпбиіне көшіруді талқыламас бұрын, осындай көшуді жүргізген түркі тілдес елдердің (Түркия, Түркменстан, Өзбекстан, Әзірбайжан) тәжірибелерін қарастырайық:
• 1928 жылы қабылданған түрік тілінің әліпбиі 29 әріптен тұрады, олардың ішінде классикалық латын әліпбиінен тыс 6 әріп ğ, ü, ş, ı, ö, ç бар;
• 1990-шы жылдары бірнеше рет өзгерген туркмен тілінің әліпбиі 30 әріптен тұрады, олардың ішінде классикалық латын әліпбиінен тыс 8 әріп ç, ä, ž, ň, ö, ş, ü, ẏ бар;
• 1993 жылы қабылданған өзбек тілінің әліпбиі классикалық латын әліпбиінен тыс 6 әріп ç, ş, ğ, ö, ñ, ɉ қамтыды, ал 1995 жылы оларды әліпбиден алып тастап, орфографиялық ережелерді қайта жазды: аталған әріптер ch, sh, g’, o’, ng және j-ға сәйкес ауыстырылды, мұндағы ‘ – аксант эгю (апостроф) таңба алдында ‘ түрінде, ал таңба соңында ‘ түрінде жазылады, мысалы, ‘alphabet – алфавит’;
• 2004 жылы қабылданған әзірбайжан әліпбиі 32 әріптен тұрады, онда классикалық латын әліпбиінен тыс 13 әріп ä, ö, ө, ç, ñ, ň, ſ, ü, ž, ş, ə, ẏ, ӱ бар.
Қазақ тілі жазуының түп тамыры V ғ. б.з.б пайда болған көне түркі жазулары екендігі белгілі. Ол VIII ғасырдан бастап ислам дінімен бірге енген араб әліпбиін қолданды. Ал 1912 жылы Ахмет Байтұрсынұлы қазақ тілінің дыбыстық жүйесін айқындап, құрамында 28 әрпі бар араб графикасы негізінде жаңа әліпби жасап, төте жазу ережесін анықтады. Кейін қазақ жазуы 1929 жылы 29 әрпі бар латын графикасы негізіндегі әліпбиге, ал 1940 жылы орыс тілінің дыбыстары үшін қосымша 13 әріп кіргізілген 42 әріптік кирилл графикасы негізіндегі әліпбиге ауыстырылды.
Соңғы реформа қазақ тілінің ерекшеліктері ескерілмей жүргізілді, ол қазақ мәтінінде ендірілген орыс сөздерін жазу мен оқуды орыс тілінің нормасына сәйкес орындауды талап етті. Нәтижесінде қазақ тілінің айтылым және жазылым емлелерінде көптеген шытырмауық жиналып, ана тіліміздің табиғи заңдылықтары бұзылды (мысалы, орыс тілінің дауысты «и» және «у» дыбыстарының қолдануын қарастырсақ, онда «и», «у» дауыстыларына аяқталатын «би, «ми», «бу», «су» сияқты сөздердің жіктелуінің үшінші жағында «би+i», «ми+ы», «бу+ы», «су+ы» болады. Бұлар қазақ тіліндегі «i» және «ы» жалғауы дауыссыздармен аяқталатын сөздерге жалғанады, ал дауыстыларға аяқталатын сөздерге «сі» және «сы» жалғауы жалғанады деген ережеге қайшы болады. Егер қазақ тілінде «и» және «у» дыбыстарын дауыссыздар деп есептесек, онда «би», «ми», «бу», «су», «ту» деген сөздерде бір де буын болмайды екен. Осыдан мынадай 2 сұрақ туады: «Жалғауды жалғау ережесі дұрыс па?», «Бір де буынсыз сөз бола ма?»). Осы күнге шейін қазақ тіліне қатысты бір-біріне қарама-қайшы оқулықтар мен ғылыми еңбектер шығуда. Бұлар мемлекеттік тілдің дамуына кедергі болып тұр.
Осы айтылғандар қазақ тілінің жазуына жаңа реформа жасау керектігін айғақтады. Реформаны қазақ тілінің дыбыстық жүйесіне негіздеп, ақпараттық технологияларды оңай пайдалану және оларды тиімді жасауға мүмкіндік беретін латын әліпбиіне көшіп жасау керектігі айқын. Реформа жүзеге асыру кезінде қазақ тілінің жаңа орфографиялық, орфоэпиялық, морфологиялық және синтаксистік ережелерін анықтап, оны компьютермен өңдейтін технологияларды жасап, білім берудің барлық деңгейіне арналған оқу құралдарын дайындау қажет.
Қазақ тілінің 28 төл дыбысы бар, оның ішінде 9 дауысты және 19 дауыссыз. 1929 жылғы реформа кезінде дауыссыз “хы” дыбысы қосылып, жалпы дыбыстар саны 29 болды. Олар қолданыстағы әліпбиде былай таңбаланады: а, ә, е, о, ө, ұ, ү, ы, і ̶ дауыстылар; б, ғ, г, д, ж, з, й, қ, к, л, м, н, ң, п, р, с, т, у, ш, һ ̶ дауыссыздар (мұнда а, о, ұ, ы, е – фонемалар, ал ә, ө, ү, і – олардың алафондары және ғ-г мен қ-к ̶ бір дыбысқа біріккен бір фонеманың үндесім түрлері). Ал 1940 жылғы реформа кезінде орыс тілінен 11 дыбыс енген, олар орыс қолданыстағы әліпбиде в, ё, и, ц, ч, щ, ф, х, э, ю, я деп белгіленеді. Кейінгілердің ішінде қазақ тілінің фонологиялық заңдарын бүлдірмейтін в, х және ф дыбыстарына тоқталайық. Оның біріншісі адамдардың тегін (фамилиясын) жазуда кеңінен қолданып кеткен. Сонымен қатар, қазақ тіліне аударылмай етене еніп кеткен «валюта, вакуум, вакцина, вариант, вектор, вексель, викторина, вирус, виртуал, вице, вокал», «хаки, хаос, химия, хлор, хроника, хром, хрусталь» және «факт, факультет, фаза, файл, фауна, федерация, фельетон, физика, филармония, фильм, фонетика, формула, фракция, функция» сияқты көптеген термин сөздердің маңыздылығын ескеріп, кірме в, х және ф дыбыстарын қазақ дыбыстарының қатарында қалдыруға болады деген ой келеді. Бұдан қазақ тілі зиян шекпейді, қайта ол халықаралық терминдердің дұрыс айтылуына көмектеседі. Сонымен, қазақ тілінде 31 дыбыс болады, олар: а, ә, б, в, ғ, г, д, ж, з, е, й, к, қ, л, м, н, ң, о, ө, п, р, с, т, у, ұ, ү, ф, х, ш, ы, і.
Осы айтылғандарды ескеріп, қазақ әліпбиінің латын графикасына көшірудің мынадай қағидаларын ұсынуға болады:
1. Жаңа әліпби тек қана қазақ тілінің дыбыстық жүйесіне негізделіп жасалуы керек. Бұл қазақ тілін оқуды жеңілдететін қазақша айту мен жазуды сәйкестендіреді және оны мемлекеттік тіл ретінде басқа тілдерге тәуелсіз дамытады.
2. Қазақ тілі дыбыстарын классикалық латын әліпбиі қамтылған пернетақтадағы таңбалармен ғана белгілеу керек. Бұл компьютер және телекоммуникациялық құралдар арқылы қазақ тілінде ешқандай кедергісіз жазбаша қатынасуға мүмкіндік береді. Себебі олардың кейбірінде классикалық латын әліпбиінен тыс әріпі бар ұлттық тілдерді қолдауға мүмкіндік беретін қажетті пернетақта және шрифтер мен драйверлерді орнатуға мүмкіндік жоқ.
3. Қазақ тілі дыбыстар белгілерінің орналасу реті классикалық латын әріптерінің кодтауымен сәйкес және болуы қажет. Бұл қазақ тілін компьютер арқылы тиімді өңдеу мен дамытуға кең мүмкіншілік береді. Себебі, ұлттық әліпбилерді пайдаланып жасалынған ақпараттық ресурстар тек қажетті қаріптер мен драйверлерді ғана емес, оларға қоса, әліпбидегі әріптердің ретіне негізделіп құрылған барлық ақпараттық технологияларда қолданылатын сұрыптау (реттеу) және іздеу программаларын да талап етеді. Ал оларды жеке ұлттық тілге арнап жасау және мыңдап тарап жатқан ақпараттық технологияларда орнату тым қымбат. Сонымен қатар, оларды үзілмей шығып жатқан жаңа ақпараттық технологияларға да бағыттап жасау керек, яғни, осы мәселелермен тұрақты айналасу қажет.
Енді осы қағидаларға сәйкес қазақ тілінің дыбыстарын классикалық латын әріптерімен белгілеуін қарастырайық. Бізге берілгені классикалық латын әліпбиінде 26 әріп бар, ал қазақ тіліндегі дыбыс саны одан көп: төл дыбыстар саны 28, қосатын дыбыстар саны 3. Сондықтан біз мынадай 3 есепті шешуіміз керек:
1) Жалғыз әріппен ғана белгіленетін дыбыстарды анықтау.
2) Әріп пен арнаулы таңба тіркесімен белгіленетін дыбыстарды анықтау.
3) Көмекші таңбаны анықтау.
Осы есептерді шешу үшін біз компьютер арқылы қазақтың дыбыстық жүйесіндегі дыбыстардың түрлері мен қасиеттерін талқыладық және құрамында қолданыстағы әліпбидің 100 миллион әріптері бар қазақ мәтініндер жинағындағы әріптердің кездесу жиілігі анықтадық. Бұл ұсынылатын әліпбиде қазақ тілінің қай дыбысын қай әріппен және қай дыбысты қай әріпке қандай таңбаны тіркеу арқылы тиімді (сөздің жазуын ұзартпайтындай) етіп белгілеуді анықтауға қажет.
Енді қазақ тілінің фонемалырының ұсынылатын әліпбидегі белгілеулерін көрсетейік: а, о, ұ, ы, е дауыстылары Aa, Oo, Uu, Yy, Ee әріптерімен белгіленеді, ал б, в, д, з, й, л, м, н, п, р, с, т, у, ф, х, ш дауыссыздары Bb, Vv, Dd, Zz, Jj, Ll, Mm, Nn, Pp, Ss, Tt, Ww, Ff, Хх, Сс әріптерімен белгіленеді.
Бір фонеманың үндесім жұптары г, ғ және к, қ дыбыстарының әрқайсысын жеке әріппен белгілеген жөн, себебі олардың кездесу жиіліктері жоғары. Олардың бірінші жұбын Gg, Hh әріптерімен белгілеуді, ал екінші жұппен ‘қазақ’ дегенді ‘kazak’ немесе ‘qazaq’ деп жазғанның соңғысы дұрыс сияқты болғандықтан к, қ дыбыстарын Kk, Qq әріптерімен белгілеуді ұсынамыз. Осыдан кейін бізде қолданылмаған 1 ғана Ii әріпі қалды.
Біздің зерттеумен анықталған жиілігі жоғары i дыбысы жұрнақ пен жалғауларға қатысып, бір сөзде бірнеше рет кездеседі (мысалы, ‘бiлiктiлiктің’ дегенде оның саны 5). Кейбiр сөздердің жазылуын тым ұзын қылмас үшін, i дыбысын да жалғыз Ii әрiпімен белгілейміз.
Сонымен біз классикалық латын әліпбиінің барлық 26 әріпін қолдандық. Ал бізде белгілеуі әлі анықталмаған 5 қазақтың дыбысы бар: ә, ө, ү, ж, ң. Оларды басқа тілдердегі сияқты екі таңбаның тіркесі арқылы белгілеуге болады. Әдеттегідей, тіркестің біріншісі ретінде белгілейтін дыбысқа жақын фонеманың әріпі Aa, Oo, Uu, Yy , Z z, Nn сәйкес болуы керек. Кейбір тілде тіркестің екіншісі ретінде де осы тілдің әліпбиінің әріпі алынады. Мысалы, ағылшын және өзбек тілінде ң дыбысы латын әліпбиінің n мен g әрпінің тіркесі арқылы белгіленген. Қазақ тілінде бұл әдісті қолданғанда «Кейбір сөздердің оқылуы дұрыс болмайды немесе бөлек сөздердің жазылулары бірдей болып кетеді» деген проблема шығады. Мысалы, егер біз г дыбысын g әріпімен белгілісек, онда «күнгі, күңі» сөздері «ku`ngі» болып бірдей жазылады. Енді біз зерттеген мәтіндік корпуста ә, ө, ү, ж, ң әріптеріне тіркеспейтін әріп жоқ екендігін ескеріп, оларды белгілегенде Aa, Oo, Uu, Yy , Zz, Nn әріптерінің сыңары ретінде әріптен басқа таңба аламыз.
Әдетте біз мәтінді пернетақтаның тек төменгі регистрі арқылы (shif батырмасын баспай) тереміз. Бізге цифрлар, жақшалар, арифметикалық амалдар таңбалары, тыныс белгілері, тырнақшалар және көлденең сызықшалардан басқа таңба керек. Ондай таңбалар екеу ғана: ‘ аксант эгю (э батырмасы) және ` аксант граф (ё батырмасы). Мұндағы аксант эгю таңбасы қосақталып мәтіндегі тырнақша ретінде, ‘ ‘ жиі кездеседі, себебі ол кез келген таңбаның алдында ‘ түрінде, ал таңбадан кейін ‘ түрінде бейнеленеді. Мысалы, жоғарыда ‘қазақ’ деген сөзде пайдаланылған.
Сонымен пернетақтада қолданылмаған жалғыз аксант граф таңбасы қалды. Оны қазақтың ә, ө, ү, ң, ж дыбыстарын қос таңба арқылы белгілеу үшін қолданамыз, яғни, олар мынадай A`a`, O`o`, U`u`, N`n`, Z`z` болады. Бұл сөздердің жазылуын тым ұзартпайды. Мысалы, әке = a`ke, өмір = o`mir, үміт = u`mit, теңге = ten`ge, жыл = z`yl.
Әліпби белгілі болғаннан кейін сөздердің жазу емлелерін анықтап, тілдің морфологиялық және синтаксистік ережелерін айқындау қажет. Оларды компьютерде жиналған тілдің мәтіндік корпусын зерттеу нәтижесін және осы күнге дейін жасалған морфологиялық және синтаксистік ережелердің математикалық моделдерін ескеріп жасау керек.
Енді ә, ө, ү дыбыстарына сәйкес белгілердің, яғни, a`, o`, u` қатысуымен жазылатын кейбір сөздерді көрсетейік:
1. Құрамында осы дыбыстар бір-ақ рет кездесетін жалаң сөздер: әдіскер=a`disker, әзірлеу=a`zirlew, әкімшілік=a`kimcilik, әңгіме=a`n`gime, бәйге=ba`jge, бәсеке=ba`seke, өгейшілік=o`gejcilik, өміршең=o`mircen`, өңгерілген=o`n`gerilgen, өшіргіш=o`cirgic, бөбек=bo`bek, үбірлі=u`birli.
2. Құрамындады осы дыбыстар бірнеше рет кездесетін күрделі сөздер: көздәрі=ko`zda`ri, көзкөрген=ko`zko`rgen, көзмөлшер=ko`zmo`lcer, көкбасгүл=ko`kbasgu`l, көкгүл=ko`kgu`l, көкжөтел=ko`kz`o`tel, көкөніс=ko`ko`nis, көпмәнді=ko`pma`ndi, көркемөнер=ko`rkemo`ner.
3. Құрамында осы дыбыстар бірнеше рет кездесетін жалаң сөздер: әзәзіл = a`za`zil, әңгүдік = a`n`gu`dik, әшмүшке = a`cmu`cke, дәстүр=da`stu`r, дүдәмал=du`da`mal, зәйтүн= za`jtu`n, зәмзәм= za`mza`m, мәмлүк = ma`mlu`k, нәмәрт = na`ma`rt, нәркүмән = na`rku`ma`n, тәбәрік= ta`ba`rik.
Алтынбек Әмірұлы Шәріпбай,
т.ғ.д, профессор,
ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты,
Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ-нің
«Жасанды интеллект» институты

(3) Комментарии

  1. Oerken says:

    Қазақтың өлшемді латын әліпбиі
    Сілтеме: http://massaget.kz/blog/9925
    http://massaget.kz/forum/viewtopic.php?f=129&t=1462

  2. Oerken says:

    Кезінде әлемді билеген хандардың ханы Шыңғысхан: « Аспанда екі күн болмайды, бір тауда екі жолбарыс болмайды.» – деген екен. Қазақстандағы тіл жағдайы да дәл осындай, бірі өліп бірі қалмақ. Қазақ тілін дамыту үшін оның мәртебесі орыс тілінен жоғары тұруы керек. Бұл орындалмай, басқасы құрғақ қасықпен ауызды жырту. Ал қазақ тілі орыс таңбасымен жазылған жағдайда, қалай оның мәртебесі орыс тілінен жоғары тұрмақ? Логикаға сай келмейтін күлкілі сөз. Сосын қай орыс оны үйренбек? Қазақша үйреніңізші десеңіз, сізге: сен өзің орысша үйрен, орысша жазып жүрсіңғой. – демей ме? Ал сол кирил әрпімен қазақ тілі көркейіп кетсе, 23 жылдан бері не бітірді? Көне римдіктерде мынадай сөз бар екен: «Уақытты кейін шегеру дұспанға ғана тиімді». Тілдің құрыдымға кетіп бара жатқан жолы көзге шұқымаса да белгілі. Құдық түбіндегі бақаша шулап жатпай, тілімізге жаңа рух беріп тірілткеніміз жөн емес пе? Міне сол жол кез келген кедергіден өте алатын латын қарпінде жатыр. Осы латын әліпбиі арқылы көгеріп көктеп, қайта тірілген тілдер дүниеде көп. Мысалды алыстан іздемей-ақ туысқан түрік тілінен алайық: қазіргі түрік тілі Осман империясы кезінде мемлекеттік тіл болған емес, мемлекеттік тіл болуға да жарамаған, себебі – ол сол кезде әдеби тіл еместұғұн, әшейін от басы ошақ қасы ауызекі тіл болған. Мемлекеттік ресми тіл арап және парсы тілдері болатұғын. Түрік тілінің жағдайы тіпті қазіргі Қазақстандағы қазақ тілінен де мүшкіл боған десем артық емес. Ең қызығы 1928 жылы олар латын әліппесін қабылдағанда түрікшені қалай жазу керектігіне бастары қатты қатқан екен, себебі әдеби тіл жоқ. Ақыры мынадай шешім қабылдаған екен: “Стамбұлдық қатындар қалай сөйлессе, солай жазайық” -деген. Міне дәл сол 1928 жылғы шешімнен бастап латын әліппесін қабылдау арқылы олар біріншіден түрік тіліне деген сенім орнатты, екіншіден тілдерін тазартты, үшіншіден арап парсы тілдерін елінен ығыстырып шығарды.
    Осы тұста бір кішкентай сұрақ қойғым келеді, егер сол кезде әліппеге латыншаны емес арапшаны таңдаса қалай болар еді? Менің ойымша түрік тілі жоқ болып жоғалып кетер еді, себебі арапша мен парысша оның өмір сүруіне үмкіндік бермес еді. Олар латын әліппесі арқылы арап және парсы тілдерінен шекарасын анықтап алды.
    Дәл сол 1928 жылғы қазақ тілінің жағдайы түрік тілінен әлдеқайда жақсы болған. Бүгінгі жағдай дәл соның керісі, уақыт бәрін өзгертті.
    Ал енді латынға көшсек осы мәселелердің барлығы шешіледі, құды балығымызды тормен сүзіп алғандай тілімізді тазарту мүмкіндігі туады. Сонымен қатар орыс тілімен шекарамыз айқындалады. Бұл күресуге ыңғайлы. Аларымыз береріміз де анық көрінеді. Мақсатымыз да анықталады. Ал қазіргі жағдайда орыс қазақ тілдерінде шекара жоқ. Бұл кімге пайдалы деп ойлайсыздар? Бұл ойлануға тиісті өте үлкен сұрақ.
    Мысалға өзімді алсам, мен қытайдан келген оралман, орысшаны осы жақта ежіктеп жүріп үйренгем. Қазір орыс әрпімен жазылған қазақшаны оқығаннан көрі орысшаны оқу маған әлде қайда жеңіл. Қазіргі менің жинайтын кітаптарым түгелдей орысша. Үйткені тіл шұбарланып біткен, орысша сөздермен араласып каша болған. Ол миыңызға кірсе миыңызды жұлыныңызбен араластырып одан сайын манная каша етеді. Одан әрі “Я Ю Ё И ЬЪЭ” деген мақұлықтарыңыз әйнектің сынықтарындай болып алып, тіпті де мыйды тіліп ашытады. Жалпы кирилица орыс тіліне сай боғанымен, қазақ тіліне мүлде сай келмейді деген ой тек менде ғана болса, өз отанында жүріп сонша қазақ ана тілінен жерініп кетпес еді. Дәл осы кирилицаны қабылдаған 1940 жылдан бастап СССР-да қазақ тілі құлдырай бастады емес пе?
    Тіл жоғалуының ең үлкен себебі, меніңше ең басты себеп халқының тілге деген сенімінің жоғалуынан болады!
    Сенім неден жоғалмақ?
    (1) Ұлт халықы екі немесе оданда көп тілді болғанда, халықта таңдау орайы болады. Қазіргі қазақтар өз ана тілімен бірге орысша, қытайша, ұйғырша, моңғолша, өзбекше, түркіменше тілдерде сөйлейді. Бұл олардың таңдау мүмкіндіктерінің бар екендігін білдіреді.
    (2) Ана тілдің қолданылуы қолайсыз болған жағдайда, еріксіз өзіне қолайлы тілге қарай ауысады. Қазіргі қазақ тілін жаңа технологияларда пайдалану өте қиын. Ал керісінше орыс, өзбек тілдерінің қолайлылығы анағұрлым жоғары.
    (3) Тіл өзінің көркемдігінен айрылғанда, өзге көркемдігі жоғары тілге қарай ауысады. Кирилше жазылған қазақшаны оқу түгілі, оған қараулың өзі қиын. Ал сіз төте жазудағы (арап әрпіндегі) қазақшаны оқып көрсеңіз, мүлде басқаша – жеңіл, көркем әрі рахат, сүйсініп оқисыз. Сондықтан бұл «33+9» былықты тастамай, қазақшаны дамытпақ түгілі, оны жерлейтін боласыздар.
    Қорытып келгенде тіліміз жоғарыдағы үш принципте (тұғырда) жеңіске жетуі керек.
    Қазақстанға аттары мәлім бірталай азаматтрымыздің айтатындары: Латын әліппесіне көщсек, кирилше жазылған тарихи құнды материалдарымыздан айрылып қаламыз». Қарттардың айтып жүрген тарихи құнды материалдары мен құнды жазбалары бұл заманда құндылқтарын сақтап қалу үшін электронды формаға өзгеруі керек екендігін қазіргі заманғы кез келген адам түсінуге тиіс.
    Себебі:
    (1) қазіргі адамдар кітапханаға барып уақытын сырап қылғысы келмейді,
    (2) шаң басқан қағазыңызды еш кім қолына алғысы келмейді,
    (3) ол құндылықтарыңыз қоймада шіріп жоқ болады.
    Бәрі бір оларды сақтап қалу үшін электронды формаға өзгертесіз. Ал электронды формадағы информацияларды мейлі ол латын болсын немесе кирил болсын немесе арапша болсын, перне тақтадағы бір түймені бассаңыз болды қалаған әліппеңізге бір сикунтта аудару жұмысын компьютер атқарып береді.
    Сондықтан мынадай дамыған заманда мынадай ой жазу бұл сауатсыздық, күлкілі!!!
    Айланып келгенде ұлтты сақтап қалу үшін бәріміз біріміз үшін, біріміз бәріміз үшін деген АҚШ-тың ұранын ұстанып, дүниенің қай бұрышында болсын бір қазақ болса да, соны сақтап қалуға тырысу керек. Сонда ұлтқа сенім орнайды, ұлт жанданады, тіл көркейеді.
    Мен 1996 жылдан бері 26 таңбалы стандардты латын әліпбиінің қазақ тілін бейнелеудегі потенциялын, қазақ тіліне тиімді пайдалану жолдарын зерттеумен келемін. Бар арманым Ахмет Байтұрсын ұлы атамыз секілді, қазақ халқына бір идеальді латын әліпбесін жасап беру. Зерттеу барысында бірнеше түрлі варианттар пайда болды. Меніңше бұл еңбек латын әліпбиін жасаудағы ең оңтайлы шешім болады. Тіпті латын алфавиті вариантына кірмей қалған күннің өзінде, оны зерттеушілерге үлкен көмегі болады деп ойлаймын. Сол себепті сіздерге осы мақаламды ұсынып отырмын.
    Ол «Қазақтың өлшемді латын әліпбиі»
    Оны төмендегі сілтеме арқылы лқи аласыздар:
    http://massaget.kz/blog/9925
    http://massaget.kz/forum/viewtopic.php?f=129&t=1462

  3. Қасиет Какенұлы says:

    Ең бастысы жаңа латын әліпбиін жасап ұсынар кезде мыналар ескерілуі керек.
    1.Қазақ тіліне тән дыбыстар сақталу қажет
    2.Буын үндестігі сақталу керек
    3.Қазақ тілінде оқитын қазақтарға ғана арналмау керек
    4.Пернетақтайшада бар әріптермен ғана әліпби жасалуы керек
    5.Әліпбиді қазақтың білікті тілші-лингвист ғалым-мамандары жасауы керек
    6.Талқыға түспеген, ұлт жазуына қиянаты бар, дау туғызатын әліпби жобаның қабылдауына жол бермеу қажет
    7.Арнайы құрылған комиссия мүшелері ашық түрде жұмыс жасап, жершілдікке, тамыр-таныстыққа жол бермей, Елбасы сеніммен үміт арқан тапсырмасын әділ де сауатты және демократия жолымен орындауы тиіс. Ондай болмаған жағдайда, комиссия мүшелерін қайтадан сайлануы қажет.
    Осы талаптар тұрғысынан болмағандықтан, 11 қыркүйек күнгі парламентте ұсынған латын әліпби жобасы өте қатты сынға ұшырап жатыр. Менің де тілші маман ретінде, өз ұлтымның ұлтжанды перзенті ретінде жеке ойым – ұсынылған жобаны мүлде қабылдауға болмайды. Себебі, жоғарыда айтылған талаптардың ешқайсына сәйкес келмейді.
    Қасиет Какенұлы Молгаждаров .

Добавить комментарий