Орыс зерттеушісі В.М.Жирмунскийді? пікі­ріне ден ?ойса?: «?деби туынды біз­ге кар­ти­на немесе музыкалы? шы­?ар­ма сия?ты к?р­кем­дік-эстетикалы? л?з­зат сыйлайды. Біз ?деби шы?арманы о?ы­?анда оны ?осымша ??рал­дар­сыз-а? т?сіне­міз. О?ан бізді? сезім-к?йіміз, ?а­был­дауы­мыз, интуициямыз ?атысады» [1,17-б].
К?ркем туындыларды ?мірге ?келетін автор. Автор жасаушы, шы?арушы деген ??ымды береді. Автор жасаушы, баяндаушы объективті ??гімелеуші ретінде к?рінеді. Автор жасаушы ?зіні? шы?армасын тудырады. Оны? к?з?арасы, идеясы, д?ниетанымы – сол туындыны? негізін ??райды.
Автор кейде шы?армашылы? ?дерісте ?зіні? жасайтын м?тініне билігі ж?рмей де ?алады. Ол сюжет жетегінде к?ркем шы?армасын ?зі к?тпеген жа?дайда дамытады, ая?тайды. Ал, авторды? к?ркем шы?армада к?рінуі к?рделі. О?ырман ?рбір шы?арманы о?у ?стінде, одан авторды іздеп отырады. ?рине, автор к?ркем м?тінге ?зіні? ?станымымен, к?з?арасымен тікелей ?атысады. Онда ол шы?арманы? кіріспе­сінде, эпиграфында, басталуы мен ая?­талуында, арнауында, авторлы? ескертулерде ?атысады.
??рылымы жина?ы ая?тал?ан туынды жасау – ?аламгерді? шы?армашылы? ма?саты. Автор ??гімелеуші ?з кейіпкеріні? бейнесіне еніп, олармен бірігіп те кетеді. Сонды?тан автор оларды? ой сезімдік, білімдік, тілдік д?реже де?гей­лері­нен асып, ?зінше б?лектенбейді, со­лар­ды? ?леуметтік ортасында бірге ж?реді. М?ндай баяндауды? арты?шылы?ы: бірнеше тараптан к?рінеді. Біріншіден, кейіпкерді си­пат­­тау?а ке? м?мкіндік туады, екіншіден, автор ?зіні? т?сінік, к?з?арасын о?ырман?а к?штеп та?байды.
Авторды? баянда?ан жайттарын о?ырман ?з к?зімен к?ріп отыр?андай сезінеді. Б?л баяндауда о?и?алар к?рнекі т?рде ізбе-із к?рсетіліп, олар?а арат?ра авторлы? т?сініктемелер беріліп отырады. М?ндай баяндауда уа?ытты? бірлігі б?зылмайды. Шы?арманы? кейіпкерлері о?и?а­?а тікелей араласады.
Автор бейнесіні?, ?сіресе, прозалы? шы?ар­ма­лар­да?ы орны ерекше. Егер лирикалы? шы?ар­мада лирикалы? субъек­тіні? к??іл к?йі сол субъектіні? ?зі ар?ылы, жеке берілсе, дра­малы? шы?армаларда да іс ?рекет ?атысушы кейіп­керлерді? ?здері ар?ылы к?рсетіледі. Ал, прозалы? шы?армаларда осыларды? б?рін бі­реу баяндайды. Кейіпкерлерді с?йлетіп, оларды ?р т?рлі о?и?алар?а ?атыстырып отыратын автор с?зінен о?ырман санасында авторды? ?з бейнесі туралы т?сінік ?алыптасады [2,90-б].
?мірдегі жазушыны? орнына ??гімелеу­ші авторды? бейнесі ?алыптасады. К?ркем туындыда автор бейнесіні? к?ріну д?режесі ?р т?рлі болады. Кейде ол шы?армада барынша аны? к?рінеді, я?ни, шы?армада?ы болып жат?ан о?и?а ??былыстар?а авторды? к?з?арасы аны? бай?алады. Ол бірде «жасырынып”, кейіпкер бейнесіні? «тасасында ?алады”.
Кей к?ркем туындыда автор шы?арма­ны? бас?а кейіпкерлерімен бір ?атарда т?рады, о?и­?а?а бас?а кейіпкерлер ретінде ?атысады. М?нда ол шы?армада?ы бас?а компоненттерді? бірі ретінде ?арас­тырылады.
Шы?арма?а ?зек болатын ?мір ??былыс­тарын с?рыптап алып, о?ан идеялы? ба?ыт, бейнелілік беретін, бір с?збен айт?анда, шы­?ар­маны? идеялы? к?ркемдік мазм?нын ?а­лып­тастыратын жазушыны? ?з бейнесі – автор бейнесі болады. Автор бейнесі авторды? с?зінен бай?алады. Автор с?зіні? ар жа?ында жазушы немесе айтушы субъект т?рады. «Осы т?р?ыда к?ркем шы?армада?ы «баяндаушы адам” м?селесі туады. Прозалы? шы?армада?ы баяндаушыны? композициялы? негізгі ?ш т?рі бар. Олар: ?шінші жа? (ол) т?ріндегі ??гімелеуші автор; арнайы ??гімелеуші (б?л не шы?арманы? кейіпкері, не белгілі бір ??­гі­мелеуші адам); бірінші жа?та?ы (мен) ??гімелеуші» [3,90-б].
?шінші жа?тан ??гімелеуші шы?армада баяндалатын жайттардан тыс т?рады. Алай­да, б?л оны? ?зіндік д?ниетанымы, к?з?арасы болмайды дегендік емес. «Ол» т?ріндегі ??гі­мелеуші ??гімені объективті ж?ргізеді, арасында тек т?сініктер ?ана беруі м?мкін. Сол сия?ты ол ?андай да бір жолмен ??гімеге еніп, о?ан араласып та отырады. Б?л ?сіресе, авторлы? шегіністерде бай?алып, оны? рухани ?лемі, ?о?амды? саяси м?селелерге к?з?арасы ашылады. Б??ан байланысты зерттеуші Б.Май­тановты? ?азіргі ?аза? прозасы авторларына ?атыс­ты (м?селен, Р.М??анова) айт?ан ой-т?жырымдары бар. «Ол» барша?а орта? жайт­тарды, б?ріне ?атыстылы?ты білдіреді.
Зерттеуші Б.Майтанов: «Автор м?ртебесі классикалы? ?дебиетте аса биік де?гейге жетті. В.Виноградов, М.Бахтин т?різді ??ламалар оны к?ркем шы?арманы? алтын ?зегі, мазм?н мен пішінні? м?йегіне санады. ?зге ж?рт био­графиялы? автор, жазушы ?мірі сия?ты ба­?ырайып т?р?ан шынды?ты? ??рсауында ж?р­генде, олар текст ??рса?ында?ы автор жаратындысына т?н атом, иондар, ?оз?алысын зерттеумен айналысты. М.Бахтин кейіпкер еркін­дігін автор зорлы?ынан ??т?ару?а тырысты. Б?л дені д?рыс эстетиканы? негізгі за?дылы?ы еді. Баяндау ??рылымына байланысты ол ?ос енді с?з теориясын ?згеше тере?дікпен дамытты, ал алмастырыл?ан т?л с?з (замещенная прямая речь) теориясын жа?адан ашты. Ю.Лотман м?тін ішіндегі м?тіндерді? араласымы, я?ни Ю.Кристева жиі айтатын интертекст туралы, сонымен ?атар м?тін ??былысына автормен ?атар о?ырманны? да орта?тас болу м?мкіндігі, к?ру н?ктесі ха?ында ой тол?ады», деп авторды? т?тас м?тінге ?атыстылы?ын ашып к?рсетеді [4, 151-152-б].
Бірінші жа?тан ??гімелеуді? ерекшелігі – баяндауды? субъективтілігімен, шынды??а ерекше жа?ын болып к?рінуімен байланысты. М?нда жеке адам ерекше сезіледі. ??гіме­леу­шіні? ?зі бейнеленуші болмысты? бір б?лігі ретінде алынады.
К?ркем туындыда?ы баяндаулар шы?арма­ны? к?леміне ?арай ?за? та, ы?шам да болады. М?нда?ы баяндаушы суреттеліп отыр?ан о?и?а мен о?ырманны? арасын байланыстырады. ?деби шы?арма?а баяндауды? ?р т?рлі т?сілдері т?н.
Баяндау – о?ырман мен баяндаушы ара­сында?ы байланысты белгілейтін тілдік не­гіз. М?нымен ?оса, баяндау м?тіндегі бел­гілі бір ?зінділерді немесе шы?арманы? тіл­­дік ??рылымын аны?тайтын ма?ынада да ?олда­нылады. Кейде баяндау суреттеу, бейнелеу т?сілдерімен де аралас ?олданылады. ?ткен ?а­сыр­ды? орта шенінде орыс ?дебиеттануында (негізінен, М.М.Бахтин е?бектеріні? ?сері­нен) тілді? ара жігін, я?ни баяндаушы немесе ??гімеші мен кейіпкерді? тікелей тіл ?атысымын алша?тататын к?з?арас туындады. Осыны? н?тижесінде бейнелеу сипатында?ы ??гімені? жиынты?ы баяндау деп аталып, б?­рын онымен те? ?олданылатын суреттеу мен талдау (мінездеме) оны? ??рамдас б?лігіне айналды. «?ыс?аша ?деби энциклопедияда» зерт­теуші А.П.Чудаков баяндауды: «эпикалы? ?де­би шы?арманы? т?л с?зден бас?а б?тін ??рамы” деген [5,309-б]. Баяндауда о?и?а ж?ніндегі суреттеу даралай к?рінеді.
М?тін авторды? ойын объективтендіріп, шы?армашылы? ж?не адам мен ?орша?ан д?ние туралы тол?анысын сырт?а шы?арып, автор санасынан да тыс?ары адам баласыны? жетістігіне айналды. Осы т?р?ыдан келген­де, м?тін о?шау д?ние емес, ол м?тіндік компо­ненттерді? бірегейі болмаса да, негізгісі. Оны? ??рылымын м?тіннен бас?а, м?тінні? авторы (м?тінні? адресанты), о?ырман (адресат), бейнеленетін шынды?, тілдік ж?йе ??райды. М?тіндік ?ызмет – к?рделі де к?п компонентті, психологиялы? интеллектуалды? ?арым ?атынасты к?рсетеді.
Зерттеуші Л.Г.Бабенконы? к?рсетуінше, м?­тін­ді ?абылдауды? ?зіндік ерекшелігі бар. Ол м?тінні? болмысынан туындайды. М?­тін­ді ?абылдау екі сатыдан т?рады. Олар: ма­териалды? белгілерді тікелей ?абылдау; тіл­ді? образды? белгілері ар?ылы мазм?нды ?а­былдау [7,129-б].
М?тінде баяндауды? композициялы? тілдік формасыны? екі базалы? негізі – автор с?зі мен кейіпкер с?зі дараланып к?рінеді. Негізінен ал?анда, автор туындысына ?зі баяндаушы болады. Ол шы?армада?ы о?и?аны? ретін, кейіп­керлерді? к?ріну т?сілдерін, шы?арма тіліні? к?ркемдігін ?амтамасыз етеді.
Автор кейде шы?армасында ?зі жаса?ан шынды? ?лемімен бірігіп, бірт?тас д?ние болып кетеді. Баяндау ??рамына шы?арма авторы, кейіпкер, оларды? арасында?ы ?арым ?атынас, шы?арманы? белгілі бір мезгілдік, ке?істік ж?не экспрессивтік т?р?ыда?ы ба?дары енеді. Б?ларды? б?рі бірлікте бола отырып, авторды? идеялы? эстетикалы? к?з?арас ?атынасын білдіреді.
К?ркем шы?арманы? ??рылымы т?рлі компоненттерден т?рады. Олар к?ркем туынды тілі­ні? эстетикалы? за?дылы?тарына ба?ынып, к?ркемдік тілдік ж?йе ??рап, шы?арманы жина?ыландырады. Шы?армада?ы баяндаушы автор бола отырып, ол суреттеліп отыр?ан м?се­леге ?зіндік к?з?арасын білдіреді. Я?ни, автор туындыда?ы о?и?адан о?и?аны тудырып, со?ан жетелеп, кейіпкерлерін с?йлетіп отырады. Шы?арма?а ?зек болатын ?мір ??былыс­тарын с?рыптап алып, о?ан идеялы? ба?ыт беріп, бейнелі к?ш дарытатын, бір с?збен айт­?анда, шы?арманы? идеялы? мазм?нын ?алып­тастыратын жазушыны? ?з бейнесі – автор бейнесі деп аталады.

Арайлым Есимсейтова,
«Т?ран-Астана» университетіні?
магистранты

“А?и?ат” журанлы

Пайдаланыл?ан ?дебиеттер:

1. В.М.Жирмунский. Введение в литературоведение. Курс лекций. М., 2004.
2. Хализев М. Теория литературы. М., 2000.
3. Бахтин М. Вопросы литературы и эстетики. М., 1975.
4. Майтанов Б. «Абай жолы»: т?уелсіздік идеясы ж?не «еркіндік» архетипі\\. Кітапта: Т?уелсіздік идеясы ж?не к?ркем м?дениет.А., 2011.
5. Чудаков А.П. Повествование \\. Краткая литературная энциклопедия. М., 1968.
6. Бахтин М. Введение в историческую поэтику эпоса и романа. Л., 1986.
7. Бабенко Л.Г. Филологический анализ текста. Основы теории, принципы и аспекты анализа. М., 2004.

http://www.minber.kz/2013/01/%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BC-%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B-%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80/

Рубрика: