Латын жазуына к?шу – EXPO – 2017 к?рмесіне дайынды?ты? бір ба?ытына айналуы керек. Б?л туралы сенатор, академик, философия ?ылымдарыны? докторы, профессор ?арифолла Есім «Ай?ын» газетіне айтты. Ол алда?ы бес жылда кейбір салаларды латын графикасына ауыстыру?а болады деп есептейді.
– Латын ?ліпбиіне к?шу, ?лде к?шпеу туралы ??гіме енді м?лдем жо?. Б?л м?селе Ел­ба­сы­ны? биыл?ы Жолдауынан кейін к?н т?ртібінен алынып тастал­ды, – дейді ?арифолла Есім. – Ен­­дігі с?ра?: Латын ?ліп­биіне ?а­шан ж?не ?ай кезде ?теміз?
– Сонда ?алай ?теміз?
– Бізді? алдымызда бас?а елдерді? т?жірибелері бар. ?зірбайжан, ?збекстан, Т?р­кіменстан сия?ты елдерді? ла­тын графикасына к?шу т?жіри­белерін ?арап, оларды? жетіс­тіктері мен кемшіліктерін сара­ла?ан ж?н. Мамандар арнайы осы елдерге барып, онда?ы ла­тын графикасына ?атысты жа?­дайды жан-жа?ты талдап, зерттеулері тиіс.
– Б?л ж?мыстармен кімдер айналысады?
– Тіл білімі институты. Олар барлы? ж?мыстарын осы м?се­леге арнауы керек. ?йткені, тіл, оны? лексикасы, этимология­сы, тарихы, ?ліпбилерді? тарихына ?атысты зерттеулерді солар ж?р­гізіп келеді. Б?л бойынша ??­жаттар, зерттеулер, е?бектер бар. Тіл білімі институты латын ?ліпбиіне к?шу бойынша ?о?амда?ы негізгі к?шке ай­налып, ?кімет ?й?арымымен олар­?а сондай ???ы? берілуі ке­рек. Ал Тіл білімі институтыны? осы ба?ытта?ы шешімдері мем­лекеттік де?гейде тал?ыланып, іске асуы ?ажет.
– Сонда б?л институт латын жазуына к?шу бойынша ?ылыми орталы? бола ма?
– Ия, латын ?ліпбиіне ?атыс­ты ?ылыми орталы? Тіл білімі институтында болады. Олар кімдерді ?ажет деп санаса, со­ларды осы сараптамалы? ж?­мыс?а тартуы ?ажет. Б?л ж?мыс­тар?а арнайы ?аражат б?лінуі тиіс. Ал оларды? ?стінен латын ?ліпбиіне к?шу м?селелері бо­йынша мемлекеттік комиссия ??рыл?аны ж?н. Тіл комитеттері де осы ж?мыс?а атсалысады
деп ойлаймын. Тез арада ж?­мыс?а кірісу керек.
 Ж?мысты неден бастау ?ажет?
– Сараптама, зерттеу кезе­?інен кейінгі бірінші м?селе – ?ліпбиді аны?тау. Т?ркі елдері­ні? Ке?есі 34 ?ріпті латын ?ліп­биіне то?та?ан?а ??сайды. Бі­ра? Пре­зидент тамаша бір м?селені айт­?ан еді. ?ліпби жаса?ан кез­де жа?а символдар ?осу ?ажет емес. М?селен, ?, ?, ?, ? т?різді ды­быс­тарды беру ?шін жа?а символ ойлап таппай, бірнеше ?ріпті ?осарлана пайдалану?а болады. Неміс, а?ылшын тілде­рінде де кейбір дыбыстар 2-3 ?ріппен беріледі. Я?ни ?азіргі ?олда­ныста?ы латын ?ліпбиі ше?бе­рінен шы?пау?а болады. ?осым­ша символ жасап, ла­тын­ды ерек­ше етіп жіберсек, онда ?а­за?ты? латынын о?у к?пшілік ?шін ?иын?а со?ады. Сонымен бірге бірнеше латын ?ліпбиін тара­тып, халы?ты шатастырма­?ан абзал. Халы? тал?ылауына тек 1-2 н?с?а ?сыныл?аны ж?н.
?ліпбиді аны?та?аннан кейін насихат ж?мысына кірісуі­міз керек. Жа?а графиканы пи­лотты? жоба ретінде белгілі бір мектептерде, гуманитарлы? ?ы­лыми-зерттеу институттарына енгізген ж?н. Басылым бетте­рін­де жа?а жазумен материалдар беріле бастауы тиіс. Латын гра­фикасы ?алай тез тарайды? Ма?ал-м?телдер, а?ыздар, афо­ризмдер, ?ызы?ты, шытырман о?и?аларды, к?нделікті жа?а­лы?­­тарды латынша беруге бо­лады. Сонда жа?а жазу ?о?ам?а бір­тіндеп сі?е бастайды. Осы да­­йын­ды? кезе?інде ?рбір ?жым­да ?йірмелер, курстар ашы­луы керек. Ал орта мектептерде ал­?аш?ы сынып?а келген бала­лар­ды латын ?ліппесіне ?йрете баста?ан ж?н. Мені? ойымша, елімізде он жылдай латын мен кирилл жазуы ?атар ж?руі м?м­кін.
– Латын жазуына к?шуді ?ош к?рмейтіндерді? басты у?жі: келешекте латын графи­касымен о?итындар кирилл жазуында?ы м?дени, ?деби м?­радан т?гелдей айырылып ?а­лады. ?йткені кі­таптарды? бар­лы?ын жа?а гра­фика?а ауыстыру м?мкін емес. Сіз б?л ж?нінде не ойлайсыз? 
– Б?рын шы?арыл?ан е?­бектерімізді латын?а ауыстыру бойынша ба?дарлама жаса­луы ?ажет. ?азіргідей компьютерлік заманда б?л ?иын?а со?пайды. ?рбір т?л?а, ?алым, жазушы осы ж?мыс?а атсалысып, ?зінен ке­йін ?алатын е?бектерін, кітап­тарын латын?а аудара беруі тиіс. Себебі келер ?рпа? ?дебиеттер­ді латын жазуымен о?итын бола­ды. Сонда б?л жалпы іске к?мек болады. 3-4 жылды? ішінде бі­-раз е?бектер жа?а жазу?а к?­шірілер еді. М?дени ??ндылы?­тарымыз, мемлекеттік ??жат­тарымыз ла­тын графикасына аударыла бастауы керек.
– Б?л ж?мыстарды ?ашан баста?ан ж?н?
– Биылдан. Ол ?шін ?ліпбиді аны?тауымыз ?ажет. ?ліпбиді 2013 жылы аны?тап, ?абылдап алуымыз керек. Оны? за?ды­лы? жа?ы ?алай болма?? Парламент­те за? ар?ылы ма??лдана ма, ?лде Президент Жарлы?ымен, яки ?кімет шешімімен бекітіле ме? Себебі жа?а ?ліпби мем­лекеттік, ?лтты? р?мізге айна­латыны аны?.
– Жалпы, б?л жазу реформа­сы ?ыруар ?аржы талап етпей ме? Зерттеу ж?мыстары, барлы? ?де­биеттерді жа?а жазу?а ауыс­тыру…
– ?анша ?ажетті ?аржы ?а­жет болса, сонша б?лінуі керек. Егер елімізді? болаша?ы мен м??тажды?ы ?шін ?аржы шы­?ындамаса?, оны ?айда шы?ара­мыз?! Біз заман талабына сай, фонетикамыз?а с?йкес келетін ?ліпбиге к?шеміз. Латын жазуы – ?ркениетті ала?да ?зін к?р­сеткен ?ліпби. Оны ?олдану ар?ылы к?птеген ?ателіктерден арыламыз. М?селен, жазуда?ы кемшіліктерді? салдарынан бізде адамны? аты, елді мекен, жер-су аттары да екі т?рлі жазы­лады. Мені? аты-ж?нім – ?ари­фолла Есім, орысша – Гарифолла Есим деп жазады. ?аза?ша – ?ара?анды болса, орысша – Караганда деп жазып ?ояды.
– ?аза?стан – орысша Казах­стан деп жазылса, а?ылшын ті­лінде сол орыс тілінде дыбыс­талатын н?с?асынан алынып жазылады…
– Егер латын ?арпі болса, барлы?ы ретке келер еді. ?азір­гідей орысша, ?аза?ша, а?ыл­шынша ?р?илы жазылмайды. Латын ?ліпбиіне к?шпесек, бауырлас елдермен байланыс ?алай болады? ?збек, т?ркімен, ?зірбайжан, т?ріктермен ?алай хат алысамыз? Латын ?ліпбиі т?ркі д?ниесіндегі ынтыма?­тасты?ты арттыра т?спек. ?лем­ні? ?р т?кпіріндегі ?аза?тар ?р­т?рлі графиканы пайдаланып отыр. Орта? жазу ?зара байла­ныста?ы кедергіні алып тастау?а к?мектеседі. Латын графикасына ?ту ?ркениетке, м?дениетке ?атысты к?птеген м?селелерді? д?рыс шешілуіне апарады. ?рине, бір кезе?нен келесісіне ?ту ?ркез о?ай емес.
– Сіз латын ?ліпбиіне к?шуге ?атысты екі с?ра? бар деді?із: ?алай ж?не ?ашан? ?алай екенін айтты?ыз, ал ?ай уа?ытта жа?а жазу?а к?шеміз?
– Бізді? алдымызда – бас?а елдерді? т?жірибелері бар. Я?ни бауырлас елдерді? осындай ?з­герістер жасау?а жіберген уа­?ытынан ?ыс?а мерзім алынуы тиіс. Б?л м?селеге инновациялы? т?р?ыдан ?арау керек. Инновация – жа?алы?. Жа?алы? жылдам­ды?пен ж?зеге асады. Созылып кеткен н?рсе жа?алы? болудан ?алады. Латын ?арпіне к?шу м?селесін соз?аннан еш?андай пайда таппаймыз. Б?л бастаманы ж?зеге асыру жылдамды?ын, инновациялы? ?уатын ?алымдар аны?тайды деп ойлаймын.
– Ал лингвист ?алымдар ?аза? тілі 2017 жыл?а дейін латын ?ліп­биіне к?шу керектігін ?азірді? ?зінде айтуда. Бес жылда м?ны ж?зеге асыру м?мкін бе?
– Бес жылды? ішінде негізгі салаларда латын?а к?шуді? еш ?иынды?ы жо?.
– ?ай салаларда?
– К?шедегі жазулар, д?кен­дерді? атаулары, жарнамалар, вокзалдар мен ?уежайларда?ы аны?тамалы? жазуларды ла­тын?а к?шіруге болады. Ресми іс-?а?аздарды жа?а жазу?а ауыстыру аса к?рделі шаруа деп ойламаймын. Жа?а буынды латын графикасына біры??ай дайындауымыз керек. Латын ?ліпбиіне к?шу – EXPO – 2017 к?рмесіне дайынды?ты? бір са­ласына айналуы тиіс. Осы к?р­меде шы?арылатын д?ние­лері­мізді? барлы?ы латынша жазы­луы ?ажет. О?ан дейін латын гра­фикасына к?шуді? негізгі ба?ыттары аны?талуы керек. Латын ?ліпбиіне к?шу – ?лкен сарайлар салудан ?иын емес.
– Ал баспас?зді жа?а жазу?а к?шіру жа?ы ?алай болма??
– Басылымдарды латын гра­фикасына ауыстыруда пи­лотты? варианттары болуы керек. Екі жазу ?атар ?олданылуы м?мкін. Кейбір а?парат ??ралдары осы графика?а ?туі ?ажет шы?ар. Б??аралы? а?парат ??ралдары жа?а жазу?а тез ?туі ?шін ?з о?ырмандарын осы?ан дайындау м?селесін ?з мойындарына алуы керек. Латын ?ліпбиіне к?шу – егеменді елімізді? жиырма жылды?тан отыз жылды??а ?ту кезіндегі аса ма?ызды м?дени-идеологиялы? ж?мысы. Б??ан ?кімет, Парламент, ?о?амды? ?йымдар, зиялы ?ауым, б?кіл ?о?ам ж?мыла кірісуі керек.
С?хбаттас?ан
Айжан К?ШКЕНОВА            http://www.aikyn.kz/index.php?option=com_content&task=view&id=18104&Itemid=2

Рубрика: