Sorry, this entry is only available in Казахский For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.

Жуырда Парламент Мәжілісінде «Балалардың ден­саулығы мен оның дамуына зиян келтіретін ақпараттан қор­ғау туралы» Қазақстан Республикасы Заңының жо­басы талқыланды. Бұл заң жобасының өмірге келуіне Ал­дан Смайыл, Гүлнәр Сейітмағанбетова, Светлана Бычкова, Гүлмира Исімбаева сынды халық қалаулылары бас­тамашылық жасаған болатын. Аталмыш заң жобасын тал­қылауға Мәжіліс депутаттары, еліміздің Мәдениет жә­не ақпарат, Білім және ғылым, Қаржы, Әділет Сыртқы және Ішкі істер министрліктері, Жоғарғы Сот жә­не бұқаралық-ақпарат құралдары өкілдері қатысқан та­ныстырылымы болып өтті. Осы Заң жобасы туралы Мә­жіліс депутаты Алдан Смайыл мырза газетіміздің тілшісіне сұқбат берген еді.

Алдан СМАЙЫЛ,
Қазақстан Республикасы Парламенті
Мәжілісінің депутаты

– Алдан Зейноллаұлы, бала­ларды зиянды ақпараттардан қорғауға қатысты заң жо­басын әзірлеуге не себеп бол­ды? Әлем елдерінде осы мә­се­лелерді реттейтін заңдар бар­ма екен?
– Бұл көптен көкейімізде жүрген ой еді. Аталған жоба Қазақстан Республикасында ба­ла­ларды БАҚ арқылы таралатын залалды ақпараттан заң жүзінде қорғау мақсатын көздейді. ТМД елдері мен әлемдік қауымдастық бұл орайда бізден көш ілгері. Көптеген мемлекеттерде БҰҰ-ның балаларды қорғау туралы 1989 жылғы Конвенциясына сәй­кестендірілген заңдар бар. Біз соларды, атап айтқанда, Еуропа одағының «Компьютерлік қыл­­­мыстар туралы», «Элект­рон­­­ды бұқаралық-ақпарат құрал­дарында зорлық-зомбылықты көр­сету туралы» заңдық күші бар Декларацияларын, ТМД ел­деріне арналған «Балалардың мемлекеттегі құқықтарының не­гізгі кепілдіктері туралы» үл­гі заңын терең зерттедік. Со­нымен бірге АҚШ, Канада, Гер­мания, Ұлыбритания, Нидер­ланды, Норвегия, Италия, Жа­пония және басқа дамыған ел­дердің осы тектес заңдарын са­раладық. Олардағы балаларды ад­ам­гершілік сезімнен суытатын, пси­­хикасы мен денсаулығына зар­дабын тигізетін, қатыгездікті на­сихаттайтын, бір сөзбен айт­қанда, жеткіншектерді рухани аз­дыратын ақпараттан қорғауға ар­налған құқықтық шаралар ес­керілді.
Осы ізденістер кезінде біздің, яғни, қазақ қоғамының аталған салада кеш қалғанын аңғардық. АҚШ-та балаларды интернет зар­даптарынан сақтандырудың жолдары бұдан он төрт жыл бұрын қарастырылыпты. 1998 жылы «Кәмелетке толма­ған­дардың жеке өмірін қорғау ту­ралы акт» қабылданып, 13 жас­тан төменгі балалар үшін web-ресурстарды міндетті түрде клас­сификациялау нормасы ен­­гізілген. Бұл заң бойынша 16 жасқа дейінгілердің басқа ин­тернет-ресурстарға ене ал­май­тын жеке интернет-адре­сі бо­лады. Ал балалардың ру­ха­ни тазалығы үшін ин­тер­­­­­нет-компаниялар мен провай­дерлер жауап береді. Бұл та­лапты Еуроодақтың 30 әлем­­­дік ауқымдағы интернет-компа­ния­лары құптаған.
– Ал ТМД елдеріндегі жағ­дай қалай екен?
– Атап айтсақ, «Кәмелетке тол­мағандарды теріс ықпалдан қор­ғау туралы» заң Гүржістанда 2001 жылы қолданысқа енгі­зілген. Өткен жылы Ресейде «Ба­лаларды денсаулығы мен да­муына кеселін тигізетін ақ­параттан қорғау туралы» Заң қа­былданды.
Біз осы тәжірибелерді қа­рас­тыра келе, Қазақстанда бала­лардың ақпараттық қауіпсіздігі туралы дара заң қажет екендігіне әбден көз жеткіздік. Жоба осы­лай дүниеге келді. Онда әл­емдік тәжірибе Қазақстандағы ақ­параттық ахуалға барынша сәй­кестендірілген және елдегі заң айналымында жоқ кейбір құ­қықтық ұғымдар енгізілген.
– Қандай жаңа құқықтық ұғымдар бар?
– Мысалы, «Балаларға ар­налған ақпараттық өнімнің жас сыныптамасы» және «жас са­наттары» ұғымдары бар. Таратып айтсақ, заң жобасы бойынша балаларға арналған ақпараттық өнімдерге жас сыныптамасы бойынша сараптама жүргізіледі. Сараптама ақпараттық өнімнің жанрын, тақырыбын, мазмұны мен безендірілуін, ақпараттық өнімді ұсынудың тәсілін, ба­лаларға жасырын әсер ететін ар­наулы әдістердің бар-жоғын, ба­ланың ақпараттық өнімді бір­неше рет көру мүмкіндігін ай­қындап береді. Мұндай са­раптама ақпараттық өнім елі­міздің аумағына таратылғанға дей­ін жүргізіледі және ол сол өн­імді өндірушіге жүктеледі.
Балаларға арналған ақпа­раттық өнімнің жас санаттары заң жобасында мынадай кате­горияларға жіктелген. Атап айт­қанда, «6 жасқа дейінгі», «6 жастан бастап», «12 жастан бас­тап», «16 жастан бастап» деп бө­лінеді. Бұлардың бәріне нақты та­лаптар қойылған және эфирде, эк­ранда тарату мерзімдері, бала үшін қолайлы уақыттары атап көр­сетілген.
Жобада еліміздің заңнама тарихында алғаш рет компь­ютерлік және өзге де электронды ой­ындарды таратушылардың мін­деттері сараланып отыр. Біз осы ойындарда балаларға ұсы­нуға тыйым салынған ақ­­па­раттық өнімдерге тән кө­ріністердің болмауына қол жет­кізуді ойластырдық. Оларда аг­рессивті күш көрсетуге және өзге де қоғамға жат іс-әрекеттерге ар­андататын сюжеттер кездес­пеуге тиіс. Компьютер арқылы ба­ланың виртуальды кісі өлі­мін, азаптау, қорлау, жәбірлеу әре­кеттерін қолдан жасай алуына жол бермеу талап етіледі. Ин­тернет-ресурстар, ұялы радио­телефон байланыс желілері қыз­меттерінің провайдерлері, ин­тернет-ресурстарға ұжымдық қол жеткізу пункттерінің ие­лері мен құрылтайшылары заң жобасындағы осы және бас­қа қағидаларды орындауға мін­деттеледі.
– Бұл өте орынды заң нор­малары екен. Балалардың компь­ютер арқылы вирту­аль­ды кісі өлімін, азаптау, қор­лау, жәбірлеу әрекеттерін кө­руі халықты да алаңдатып от­ырған мәселенің бірі еді. Тағы да қандай жаңа талаптар енгізілді?
– Мұнымен қатар балаларға арналған баспа өнімінде, дыбыс, кино және бейне өнімдерде ба­ланың денсаулығы мен дамуына зиян келтіретін ақпарат болмауы тиіс. Білім беру мекемелерінде ба­лаларды оқытуға арналған ақ­параттық өнімнің мазмұны осы Заңның талаптарына сәй­кес келуі шарт. Шәкірттерге ар­налған дәптерлерді, күн­де­ліктерді, кітап тыстарын, кі­тап белгілерін, мектептер мен мектепке дейінгі балалар меке­мелерінде пайдаланылатын өзге де полиграфиялық өнімдерді бе­зендіру жас сыныптамасы ка­тегорияларына лайық болуы тиіс.
Бәрімізге белгілі, телеком­муникациялық желілердің транс­шекаралық сипат алуы ба­лаларды зиянды ақпараттардан қор­ғау шараларын халықаралық ауқымда ұйымдастыруды қажет етеді. Бұл мәселе жобаның «Ба­ланы оның денсаулығы мен дамуына зиян келтіретін ақ­параттан қорғау саласындағы ха­лықаралық ынтымақтастық» та­рауында берілген. Онда ын­тымақтастықтың негіздері, мем­­­­ле­кеттердің құзыретті ор­ган­­­­­­дары, халықаралық үкі­мет­­тік және үкіметтік ем­ес ұй­ымдардың жұмысын үйлесті­ру­дің бағыттары айқындалған.
– Заң жобасы несімен ерек­шеленеді?
– Біріншіден, балалардың да­муы мен денсаулығына зар­дабын тигізетін ақпараттан қор­ғау саласындағы мемлекеттік сая­саттың принциптері айқын­далуын айтар едім.
Сонымен қатар заң жүзінде зардапты ақпараттардың анық­тамалары беріледі, зиянды ақ­параттық өнімдердің айналы­мын тоқтатудың құқықтық жол­дары көрсетіліп отыр. Те­ле­­радио, кино өнімдерін көр­сетудің балаларға қолайлы уа­қыттары белгіленуі тиіс. Жап­пай қолданыстағы интернет, ұя­лы телефон желілері арқылы ба­лаларды рухани аздыратын ақ­па­раттық өнімдердің тара­тылуына тосқауыл қоюдың жол­дары ойластырылуымен ерек­шеленеді.
Компьютерлік, электрондық ой­ындарға балалардың ақпа­раттық қауіпсіздігі мақсатымен са­раптама жасаудың құқықтық мүм­кіндігі туады. Ақпараттық өн­імдерге сараптама жасаудың жә­не жасалған сараптама қо­ры­тындыларын жүзеге асы­­­­ру­дың заңды тетіктері айқындалмақ.
Мемлекеттік атқару орган­дарының балаларды зиянды ақ­параттық өнімдерден қорғаудағы өкілеттіктері сараланады. Сон­дай-ақ заң жобасында сара­ланған міндеттерді қоғамдық қа­дағалаудың тетіктері белгі­ленеді.
Бұл заң жоба балалардың ақ­параттық қауіпсіздігін қам­­тамасыз етуге арналған жа­­ңа бағдарламалардың туын­дауына ықпал етуі тиіс. Қазіргі кез­дің өзінде «Ұлағатты жанұя», «Қазақстан интернет ас­со­циа­циясы», «Әділ сөз» ха­лы­қаралық қоры секілді қо­ғамдық құрылымдар заң қабыл­данған жағдайда оны жүзеге асыруға қажетті бағдарламалық жо­балар ұсына алатындықтарын біл­діруде.
Демократия деген құнды­лықты түрліше түсінген, оны қо­ғам мен халықтың игілігі тұр­ғысынан емес, өзінің жеке, кей ретте қылмысқа пара-пар әре­кеттері үшін пайдаланушылар ақпарат әлемін жаулай бастағаны рас десек, зиянды ақпараттан ба­лаларды заңмен қорғау – ұлт­тық парыз. Сондықтан да бұл мәселеге Әзірбайжан, Бе­ларусь, Тәжікстан, Украина Пар­ламенттері мен ТМД Пар­ламентаралық Ассамблеясы ай­рықша мән беруде. Қазақстан Пар­ламенті де балаларды заңмен қорғау ісінде тысқары қала ал­майтыны анық. Егер осы Заң жобасын белгіленген мерзімде қабылдайтын болсақ, жас ұр­пақтың толыққанды дамуына ай­рықша ықпал ететін боламыз.
– Әңгімеңізге рақмет.

Әңгімелескен:
Айдын БӘЙМЕН,
«Президент және Халық»

Рубрика: