Sorry, this entry is only available in Казахский For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.

Қазақтың жері – кең дейміз, қойнауы толы – кен дейміз. Алайда сол кенді табудың сабаннан ине іздегеннен қиын екенін біл­мей­міз. Бірақ бағалы қазба байлықтар іздейтін кеншілер жайлы көп жаза бермейміз. Негізін­де олардың ел экономикасына қосып жатқан үлестері аз емес. Солардың бірі – тау-кен ин­же­нері, геология-минералогия ғылымдары­ның докторы, профессор, Халықаралық мине­рал­ды ресурстар академиясының акаде­мигі, Ұлт­тық Ғылым академиясының мүше-коррес­пон­денті Халел Беспаев. 60 жылға жуық гео­­логия саласында, соның ішінде 40 жыл бойы бір мекемеде халқының байлығын есе­леу үшін қалтқысыз қызмет етіп келе жатқан қарт ғалымның салаға келуі де қызық.

– Әкеміз 1942 жылы алты баласын қал­ды­рып, соғысқа аттанды. 6-сыныпты бітірген соң колхоздың жұмысына шықтым. Бірде тоқ, бірде аш жүріп, 1950 жылы қазақ орта мекте­бін бітірдім. Шешем не болса да оқуға бар деп, үйдегі жалғыз сиырымызды сойып, Алматыға жіберді. Өзімше ең көп стипендия төленетін оқуға тапсырамын деп шештім. Ол тау-кен металлургия институтында екен – 395 рубль, соған тапсырдым. Емтиханның бәрін орыс тілінде тапсырдық. Математикадан емтихан кезінде: «Орысша жеткізе алмай тұрмын, қа­зақша айтсам бола ма?» деп едім, Хайруллин деген математик: «Сен не, қой бағуға келдің бе, әлде техникалық оқу орнына түсуге келдің бе? Айтатын болсаң орысша айтасың, әйтпесе тайып тұр» деді. Әйтеуір әупірімдеп тап­сыр­дым. Сөйтіп, алты емтиханнан аман-есен өтіп, оқуға түсіп кеттім. Бес жыл оқып, инсти­тутты бітірген соң, 1955 жылы жолдамамен өзім туып-өскен Шығыс Қазақстан облы­сындағы Көкпекті селосына жақын Қазақстан түсті металлургия министрлігінің «Казолово» кен басқармасына қарасты «Ленинск» ке­нішіне учаскелік геолог болып жұмысқа кел­дім. Бір жыл істеген соң кен басқармасының аға геологы қызметіне жоғарылатты. Сонда істеп жүргенде белгілі геолог, Қазақ КСР Ғы­лым академиясының мүше-корреспонденті Жарқан Айталиев ақсақалдың шақыруымен Алтай тау-кен металлургия ғылыми инсти­ту­тына жұмысқа ауыстым. Ол жерде кен құра­мын­дағы сирек және шашыранды элемент­тердің бөліну заңдылықтарын анықтау бо­йын­ша зерттеулер жүргіздім, – дейді кіші­пейіл, қарапайым мінезі бірден байқалатын Халел Абдұлхақұлы.

Сол жылдары Қазақстанның Ғылым акаде­миясын басқарған атақты ғалым Қаныш Сәт­баев геологтардың алдына кеніштердегі тек мыс, мырыш, қорғасынды ғана алып қоймай, алтын, күміс сияқты басқа да бағалы метал­дардың бәрін кешенді түрде зерттеу керек де­ген тапсырма қояды. Сөйтіп, жас жігіт нағыз ғылыми жұмыспен айналысады. Тіпті оның кандидаттық диссертация қорғауына да Қаныш атамыз ықпал еткен. 1963 жылы Сәтбаев «Тишинское» кенішінің Лениндік сыйлыққа ұсынылуына байланысты Өске­менге келеді. Жас ғалымды шақырып алып: «Ертең геологтардың бәрі келеді, сен ана жа­зып жатқан диссертациялық жұмысыңның желісімен баяндама жасайсың» дейді. Жас жігіт атағы жер жарған үлкен ғалымның алды­на жүрексіне кірсе де, Академия президентінің ақсақалдық ақылы мен берік сенімі оған үлкен қанат бітіріп, ертеңіне жақсы баяндама жа­сайды. Риза болған Қаныш Имантайұлы құшақтап, бауырына басып: «Жарайсың! Мәскеуден келгеннен кейін айтам, дереу кан­дидаттық жұмысыңды қорғайсың» дейді. Алайда ғұлама ғалым сол сапарында қазаға ұшырайды. Алайда атақты геолог Сәтбаевтың әлгі ұсынысы болашақ ғалымға алдын ала батасын беріп, қолдау көрсетіп кеткендей әсер қал­дырады. Көп кешікпей Халел Беспаев кан­дидаттық дис­сертациясын қорғап, Қазақ КСР Ғылым академиясының ғылыми хатшысы лауазымына шақырылады. Үлкен ғылым ор­дасында ол сондай-ақ Ғылыми-зерттеу жұ­мыс­тарын үй­лестіру кеңесі төрағасының орын­басары, Президиумның акаде­мик-хатшысының орынбасары лауазымдарында бес жылдай қызмет етеді. 1969 жылы өзінің то­лықтай ғылыми жұмыстармен айналысу тіле­гіне орай, Геологиялық ғылымдар инсти­тутының минералогия және геохимия зерт­­ханасының жетекшісі болып ауысады. 1985 жылы Қазақстанның колчеданды-поли­метал­дық кеніштерінде алтын және күмісті бөлу мен оқшаулаудың геологиялық шарт­тарын анықтау бойынша жүргізген іргелі зерт­теу жұмыстарының негізінде докторлық дис­сер­тациясын қорғайды. 1994 жылы басқа ма­мандар­мен бірге кеніштерді іздеу, барлау және бол­жау жұмыстарының ғылыми ұста­нымдарын әзірлегені және соның негізінде еліміздегі асыл металдардың сенімді минералдық-шикі­зат базасын жасап шыққаны үшін оған рес­публикамыздың мемлекеттік сыйлығы бері­леді.

Жалпы, Халел Беспаев еліміздің геология­лық қауымдастығына кенді геология, метал­логения және асыл металдардың геохимиясы саласында жоғары білікті маман ретінде бел­гілі. Оның зерттеу жұмыстарының мақсаты – ұдайы өндіріс және қолданыстағы тау-кен кә­сіпорындарының шикізат базасын кеңейту, кендерді кешенді пайдалану. Ғалым ретінде ол 12 монография, 170-тен аса ғылыми мақалалар жариялаған. «Қазақстанның металлогениясы» сериясымен жарияланған монографиясы кен­дер құрамындағы серік-элементтерге арналса, «Орталық Қазақстан және Кенді Алтайдың сульфидті кеніштеріндегі күмістің геохимиясы» атты еңбегінде кендер мен минералдардағы күмістің бөлінуі мен оны табу үлгілері қарас­тырылады. Ал өзге авторлармен бірлесе жазған «Қазақстанның мыс, мырыш, қорғасын және темір кеніштерінің пайда болу шарттары» атты еңбегінде эндогенді кеніштердің пайда болуында қатысатын процестердің физика-химиялық параметрлері зерттеледі. 1989-1990 жылдары Х.Беспаевтың жетекшілігі және ті­келей қатысуымен қазақстандық мамандар үшін тұңғыш рет геолог-кеншілердің үстел кі­табына айналған 2 томдық «Қазақстан мине­ралдары» энциклопедиялық басылымы жа­рия­ланғанын да айта кеткен жөн.

1994 жылы өте күрделі кезде баламалы не­гізде Геологиялық ғылымдар институтының ди­ректоры болып сайланған Х.Беспаев өзінің бар ұйымдастырушылық қабілеті мен білімін осы ұжымның ғылыми кадрларын, басты ғы­лыми бағыттарын сақтап қалуға, негізгі бө­лімшелерді компьютерлендіруге жұмсайды. Бұрынғы байланыстар үзіліп, қаржы тапшы­лығы қысқан қиын сәтте институттың өнді­рістік мекемелермен тығыз іскерлік қатынастар орнатуы ұжымға шаруашылық шартымен бір­неше ірі жұмыстарды атқаруға мүмкіндік бе­ре­ді. Осы жылдарда нарықтық қатынастар жолына түскен институт Табиғи ресурстар және қоршаған ортаны қорғау министрлігі қызметкерлерімен бірге бірқатар ғылыми-қолданбалы жұмыстар атқарыпты. Солардың қатарында 15 картадан тұратын «Қазақстанның минералды қорлары» атласын және шетелдік инвесторлардың назарын тартқан елдегі барлық пайдалы қазбалар түрі бойынша 30 томдық анықтама-монографияны ерекше айтқан жөн. 2000 жылы Халел Беспаев өз ер­кімен директорлық қызметті тапсырып, қай­та­дан минералогия, геохимия және геоэколо­гия зертханасына жетекші болып оралады. Ғалым халықаралық жобаларды орындаушы ретінде Қазақстанның атынан АҚШ, Брази­лия, Италия, Жапония, Франция, Қытай

және басқа шетелдерде өткен геологиялық кон­­грес­тер мен кеңестерде бірнеше рет баян­дама жаса­ған. Ол сондай-ақ ЮНЕСКО-ның «Ха­лықара­лық геологиялық корреляция бағ­дар­ламасы» бойынша қазақстандық комите­тінің төрағасы.

Жалпы, Халел Беспаевтың қазақ геология­сына сіңірген еңбегі ерен. Бұған геолог-ғалымның 1995 жылы Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, 2002 жылы Қ.Сәтбаев атындағы, 2012 жылы Ш.Есенов атындағы сыйлық­тар­мен марапатталып, «Қазақстан Республикасы жер қойнауының құрметті барлаушысы» дип­ломы мен төсбелгісінің берілуі толық дәлел.

 

 

Құтмағамбет ҚОНЫСБАЙ

http://www.aikyn.kz

Рубрика: