Sorry, this entry is only available in Казахский For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.

сигаретыНұрғиса ЕЛЕУБЕКОВ (фото)

Біздің елде шылым ше­гуді азайту – «Сала­мат­ты Қазақстан» бағ­дарламасындағы негізгі мін­деттің бірі. Өндірушінің өз мүд­десі өзінде, ал мемлекет те­мекіден зардап шеккен сыр­қат­тарды емдеуге жылына 76 млрд теңге жұмсайды. Дү­ние­жүзілік денсаулық сақ­тау ұйымының есебінше, бү­гін­гі ахуал сақталса, алдағы 15 жылдың ішінде шылым ше­гу­­­дің кесірінен елімізде екі мил­лион­дай адам қайтыс болуы мүмкін.

 

1. Акциз бағасын көтеру 

Есепке сенсек, темекінің бір қорабына ак­циз бағасын 60 теңгеге дейін көтерсе, 182 мың адамның өмірін сақтап қалуға болады. Жастар арасында темекі шеге­тін­дер саны 19 пайызға азаюы тиіс. Сон­дық­тан 2014 жылы темекі акцизі 94 пайызға кө­теріліп, 1000 талына 3000 теңге деп бел­гіленбек. Осы акциз бағасын Кеден ода­ғы елдерімен салыстырса, Ресейдегі ең шекті акциз мөлшері 1000 данаға 1040 рубльге (5200 теңге), Беларусьте бұл сома 2010 теңгеге (қазір 576 теңге) кө­беймек.

Қазақстан мен Ресей қаржы ми­нистр­ліктері арасындағы алдын ала келісімге (бі­рақ әлі құжат түрінде рәсімделмеген) сәй­кес, 2020 жылға қарай темекінің 1000 да­насына 50 евро көлемінде акциз (+/ — 20 пайыз) белгіленуі тиіс. Демек, Ре­сей­де­гі акциз құны 50 евроға жеткізілсе, бізде 40-45 евро деңгейінде болуы қажет.

Мамандар осы тұрғыда Кеден одағы аумағындағы келісімге 2020 жылға дейін нүкте қойғанды жөн санайды. Қайткенде де темекі өнімдері қолжетімді азық-түлік бағасындай арзан болмағаны дұрыс. Қазір Кеден одағы кеңістігіндегі ең төменгі баға – Беларусьте. Бізде маусымнан бас­тап фильтрі бар 20 сигаретке – 130 тең­ге, ал 2014 жылғы қаңтардан 150 тең­ге акциз белгілеу қарастырылған. Осы­лай­ша Үкімет темекі өнімдерін баға жа­ғы­нан (әсіресе жасөспірімдерге) қолжетімді ет­пеудің қамын жасауда.

Осы акциз бағасындағы айыр­ма­шы­лық терістік көршіміздің наразылығын ту­дырған сыңайы бар. Жуырда Ресейдің те­мекі индустриясының өкілдері белорус си­гаретінің «бағы жануына» байланысты 2012 жылы бюджеттің 2 млрд рубльден қа­ғылғанын айтып шағымданды. Бізбен ше­каралас аймақтарда да темекі өнім­де­рінің саудасынан көршімізге осындай мөл­шерде шығын келген көрінеді. Себебі Ре­сейге қарағанда екі елде де темекінің ба­ғасы арзандау. Ал сигарет кон­тр­абан­да­сы Қазақстан мен Ресейде әзірге 1 па­йыздан аспайды. Сондықтан әзірге алаң­­дауға негіз жоқ. Бірақ бұл нарықта қыл­­мысқа жол бермеудің қамын бүгін бас­тау қажет.

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйы­мы­ның әсіресе Ресейде темекі акцизін жыл­дамдатып көтеруге неліктен ынтызар бо­лып отырғанын кейбір сарапшылар өзін­ше түсіндіреді. Ұйымның артында Ре­сей мен ТМД елдерінен сигарет контра­бан­дасының өсу қарқынына алаңдайтын еу­ропалық елдер тұруы мүмкін. Қайткенде де Еуроодақ ТМД-да темекінің қымбат­та­ғанын қалайды. Сонда ғана оны заңсыз түрде Еуропаның қара базарына әкелу тиімсіз болар еді.

2. Үрей туғызу 

Зиянды әдетке қарсы күрес акциз ба­ға­сын көтерумен шектелмейді. Енді темекі қо­рабының сыртына адамды үркітетін бей­нелерді орналастыруға да ойыса бас­та­дық. Дегенмен көпшіліктің пікірінше, зиянды әдетке қарсы күресте суреттің кө­ме­гіне жүгінудің пайдасы аз. Тіпті мы­надай уәж де айтылады: мәселен, кеңес кезінде темекі қорабының сыртындағы Денсаулық сақтау министрлігінің ескертуі 1970 жылы пайда болған. Содан бері шы­лым шегетіндер саны көбеймесе, азайған жоқ.

Бізде де темекі қорабының сыртына қор­қынышты суреттерді жайғастыруға қа­тыс­ты қайшы пікір көп. Еліміз 2006 жылы ратификациялаған Денсаулық сақтау ұйы­мының темекіге қарсы күрес кон­вен­циясы отандық темекі өндірушілерге қо­рап сыртындағы шылым шегудің зияны туралы жазуды графикалық бейнелермен ауыс­тыруға кеңес берді. Белгілі бір мер­зімде өзгертілетін мұндай бейнелер Үкі­меттің 2011 жылғы 22 қарашасындағы Қау­­лысымен бекітіліп қойған. Осы құ­жат­қа сәйкес ел ішінде сатылатын бүкіл темекі өнім­­дері 2013 жылғы 4 шілдеден бастап шы­лымның зиянын насихаттайтын су­реттермен шығарылады.

Бүгінде дүниежүзі бойынша 50 елде қо­раптағы графикалық суретке бөлінетін орын – 30 пайыздан 50 пайызға дейін. Ал бізде қораптың екі жағының да 40 пайызы суретке арналмақ.

Қаулының күшіне енуіне көп уақыт қал­ған жоқ. 4 шілдеден бастап дүкен сө­ре­лерінде «Эмфизема», «Онкоаурулар», «Па­радонтоз», «Қасірет», «Өзін-өзі жою», «Ам­­­путация», «Қар­таю», «Өлі туған», «Ша­­­ла туған», «Тә­уел­ділік», «Қатер» және «Им­­­потенция» деп жа­зылған суреті бар те­ме­кі түрлері пайда болады.

Ресейде мұндай ша­ра бізден сәл ер­терек, яғни 12 мау­сым­да басталып кетті. Бұл елдің денсаулық сақтау министрлігі өз есе­бін шығарып қой­ды: кәнігі шылым ше­гу­ші күніне орта есеп­пен бір қорап си­га­рет тар­тады деп есеп­тегенде, ол әлгіндей үрей­лі суретті тәулігіне шамамен 20 рет не­­месе жылына 7 мың рет «тамашалауы» тиіс. Көзі түскен сайын бойы түршігіп, ақы­рында шылым шегуден бас тартады.

Ал, шындығында, темекі қорабының сыртындағы қорқынышты сурет те, түрлі ескерту де шылым шегуге тоқтау боларына ешкім кепілдік бере алмайды. Delloittе ком­­паниясы он жыл ішінде 27 елде зерт­теу жүргізіп, ақырында осындай қоры­тын­дыға келген. Мәселен, Канадада мұндай те­мекі 2000 жылы шықты. 2001 мен 2007 жылға дейін темекі тарту 2,5 па­йызға ғана төмендеген. Осы уақыт ішінде АҚШ-та еш графикалық суреті жоқ, ал ес­кер­туі қораптың қырына жазылған темекі түр­лері сатылса да, түтінді будақтататындар саны 3 пайызға азайған.

Сондай-ақ Маастрихт университетінің (Нидерланды) зерттеуіне қарағанда, графикалық суреттің керісінше әсері болуы мүмкін. Оған балама ретінде Маас­трихт мамандары темекіні тастауға үгіттеп, рух беруге пайдаланған дұрыс дейді. Де­ген­мен суретке де, үгітке де қарап тұр­ған ештеңе жоқ. Бәрі де адамның ерік-жі­ге­ріне байланысты.

Автор: Гүлнар АХМЕТОВА

Рубрика: