Sorry, this entry is only available in Казахский For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.

Несіпбек АЙТҰЛЫ, ақын, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, Сәкен Сейфуллин мұражайының директоры


Биыл – Астанадағы Сәкен Сейфул­лин мұражайының құрыл­ғанына 25 жыл. Тарихқа үңіл­сек, сонау 1988 жылы Қазақ КСР Министрлер кеңесінің төрағасы Нұрсұлтан Назар­баевтың Жар­лығы­мен Сәкен Сейфуллин мұра­жайы ашылған еді. Мұражай ди­рек­торы, белгілі ақын Несіпбек Ай­тұлының ай­туынша, ол заманда бұл мәдени ошақ­ты ашу да оңайға соқпаған. Қа­зір де мұражай алдын­да шешілмей тұрған мәселелер бар. Егер де халық назарына ұсы­ныл­ған тарихи жәдігерлер саны – 530 дана болса, 5000-нан астам Сәкен­ге қатысты заттар бөлмелер тар­лығынан жертөледе сақталып отыр. Астанадағы зиялы қауым­ның бас қосатын ордасы әлі де кең­ею­ді қажет етеді.

– Құдайға шүкір, тәуелсіздікке қол жеткізгеннен бері Сәкеннің маңдайы жарқырады, – деп бастады әңгімесін Несіпбек Ай­т­ұ­лы: Кешегі өзінің табаны тиіп, жастығы өткен жерден мұра­жай ашылды. 25 жыл бұрын оның ашы­луына кейін келіп қоныс­танған кейбір ағайындар қар­сылық білдірген. Мұнымен күрес­кен азаматтар болды. Кезіндегі Целиноград облысындағы Тарихи және мәдени ескерткіштерді қор­ғау қоғамы кеңесі төрағасының орын­басары Молдахмет Досаев мұра­жайдың ашылуына қарсылық туғанда, барынша күресіп, қиын­дықтың бәрін жеңген. Мұра­жайдың алғаш директоры болған Роза Асылбекова еді. Қазір 80 жасқа келіп отыр. Алла бұйыртса, мере­келік шараларға қатысады. Сон­дай-ақ мұнда «Алаш» сый­лығының иегері, белгілі ақын Серік Тұрғынбек он жылдай бас­шы­лық қызмет атқарыпты. Бір жылдай Серік Оспанов мұра­жай­ды басқарды. Мен басшылыққа келген 3 жыл ішінде мұражай түгелдей қайта жаңарды. Жиһаздар мен компью­терлер, тіпті көліктер де жаң­артылды. 2011 жылы мұра­жай­дың ішінде толық реэ­кс­позиция жүргізілді. Экспозиция деп отырғанымыз – мұражайдың ішіндегі экспонаттардың қойылу тәртібі. Тұрсынбек Кәкішев сияқ­ты сәкентанушы ағаларымыз ғылы­ми кеңеске қатысып, реэкс­позиция бекітілген еді. Қалалық әкімдіктің Мәдениет бас­қар­ма­сының қолдауымен мұражайдың әкім­­шілік үйі де күрделі жөн­деу­ден өтті. Жасыратыны жоқ, Сәкеннің қол­данған заттары әбден ескірген, сон­дықтан жыл сайын оларды рес­та­врациядан өткізіп отырамыз. Сәкен­нің үйінде тұрған физгар­мо­ниясының өзін реставрациялау 700 мың теңгеден асады. Бұл аспап музыканы таза ойнай ал­майды, бірақ тарихи жәдігер ретін­де қымбат. Биыл Сәкеннің ше­шесінің әбден тозған шай қал­бырын қайта жөндеуден өткізуіміз керек. Ол – көне әрі қымбат жәдігерлердің бірі.

– Мұражайдың 25 жылдығы қалай аталып өтпек?
– Алла бұйыртса, 15 мамырда өтетін мерекелік шараларға қала әкімдігі үлкен көмек көрсетіп отыр. Оқушылар сарайында үлкен жи­налыс өтеді. Оған Астанадағы зия­лы қауым, министрлік өкіл­дері, мәдениет ошақтары мен рес­­публикадағы негізгі мұра­жайлар, Абай, Жамбыл, Мұқағали Мақа­таев, Ахмет Байтұрсынов, Іли­яс Жансүгіров пен Мағжан Жұма­баевтың жеке мұра­жай­ла­ры­нан қызметкерлер, сондай-ақ Сәкен Сейфуллин атындағы мек­теп­терден де бірқатар азамат­тарды, сәкентанушыларды шақы­рып отырмыз. Сәкен Сейфуллин шығармаларын көп ғалымдар зерт­­теген. Мұхамеджан Қаратаев, Сейдін Талжанов, қазір жасы 85-ке келіп отырған академик ағамыз Серік Қирабаев, Тұрсынбек Кәкі­шев­тер Сәкеннің өмір жолын зерт­теп, талай құнды еңбектер шы­ғарған. Алла бұйыртса, осын­дай сәкентанушы ағаларымызды да шақырып отырмыз. Өткен ғасырдың 30-жылдары талай арыстарымыз, Ғабең «Алып­­тар тобы» деп атаған Алаш қай­раткерлері, Сәкеннің үзең­гілестері арманда кетті. Ақтал­ғаннан кейін өте жақсы зерттелген адам – Сәкен. Ол ақталғаннан кейін Сәбит Мұқанов: «Қазақ Ке­ң­ес әдебиетінің негізін қалаған – біз емес, ол – Сәкен!» деп бір жи­­на­лыста айтыпты. Сәкен – әдеби қауым мен жалпы халық­тың, оқырманның көкірегіне нық орнаған тарихи тұлға деп біле­мін.

– Соңғы жылдары Сәкен Сей­фул­лин тұлғасына байланы­с­ты қан­дай да бір тың деректер та­бы­­лып жатыр ма?
– Әрине. 2000 жылдардан бастап, Мәскеу мен Санкт-Петер­бордың әртүрлі мұрағат­та­ры­на хат жазылған еді.  Мәскеу облы­сы­ның Красногорск қала­сын­дағы «Кино-фотоқұжаттар мен дыбыс жазу» мұрағатынан Сәкенге бай­ла­нысты тың деректер таптық. Атап айтсақ, Красногорск қала­сынан «Түрксіб ашылды» деген де­рек­ті фильм табылды. Онда Сәкен Сейфул­линнің тірі бейнесі жазылған. Басында «бұл Сәкен бе, Сәкен емес пе?» деген күдік болды. Ол за­манда ол қуғын-сүр­гінде жүрген.  Арқадан Алма­тыға атпен барған. Сары­өзектің жа­нын­­дағы Ай­набұлақ деген жерде Түрксіб түйіседі. Ол жерде Тұрар Рысқұлов сөз сөйлеген. Оған Сә­кен ресми түрде бармаған, тек өзі үшін әдейі барып-көрген бо­луы мүмкін. Сондықтан Сәкеннің «Қызыл ат» поэмасымен бірге, жалпы Түрк­сіб­ке арналған шы­ғар­малары сол тұстарда жазылуы мүм­кін деп топшылаймыз. Табы­лған бей­нежазуда Сәкен қолына тыма­ғын алып, қуанып айқайлап тұр. Үстіне шапан киген. Аттың үс­тін­де отыр. Шашы қысқа. Бұл бей­нені жан-жақты зерттей келе, оның Сәкен ағамыз екенін білдік. Соңғы жылдары табылған үлкен жаңалық – осы. Сондай-ақ  Мәс­кеуден тағы бір хабар келді, бір жиналыста Сәкеннің президиумда тұрған бейнесі жазылған бей­не­тас­па бар екен. Бұл мұра Крас­но­горск қа­ласынан Мәскеуге алы­нып, кейін бізге көшірмесі бе­­р­іл­ді. Онда 1937 жылғы Сәкен Сей­­фуллиннің жи­налыста тұрып, қолын шапалақтап тұрған кезі бейнеленген. Бұл бей­не сол за­ман­­дағы жаңалықтар топ­­та­ма­сы­нан алынған. Бұл бей­не­лер Сәкен­нің өте сымбатты кісі бол­ға­­­нын айғақтайды.
Сәкеннің өмірі Ақмола тари­хы­­­мен тікелей байланысты. Бұл жер­де қайраткердің жастық шағы өт­кен. 1988 жылы Қазақ КСР Ми­нист­рлер кеңесінің төрағасы Нұрсұлтан Назарбаевтың Жар­лығымен осы мұражай ашылған. 1995 жылы 15 тамызда Елбасы мұра­жайға арнайы келіп, құрметті қонақ­тар кітабына: «Асыл ба­ба­мыз Сәкен Сейфуллиннің аруағы тәуелсіз елімізді желеп-жебеп жүр­­сін!» деп жазып кеткен. Ас­танадағы бірден-бір тарихи тұл­ғаға арналған мұражай – осы. Кейде: «Сәкен қызыл өкіметке қыз­мет еткен, тәуелсіздік алған соң, оған басқаша баға беріліп жатыр»  деп пікір айтушылар бар. Меніңше, XX ғасырдың тари­хын­да жарты әлем социа­лизм­ге сенді, халықтар осы ар­қылы бостандық­қа жетеміз деп ой­лады, бірақ үміт ақ­тал­мады. Сәкендер де соған сенді.

– Мұражайға келетін жас­тар­дың Сәкеннің шығарма­шы­­лы­ғына ынтасы қандай?
– Бізге әсіресе, оқушылар көп келеді. Мұражай жанында «Сыр сандық» атты жас ақындар клубы бар. Оны Оспан Сүлейменов де­ген азамат басқарады. Ол бізден жа­лақы да алмайды, мектептерде мұғалім боп жұмыс істейді. Был­тыр біз осы мұражайда Сәкен оқу­­­ларын өткіздік. 50-ден аса мек­теп қатысты. Оқушылардың бә­ріне грамоталар мен жүлделер бер­дік. Біздің ғылыми қызмет­керлер мектептерге барып, ар­найы лекциялар оқып қайтады. Құ­дай қаласа, біздің ғылыми қыз­мет­­керіміз Гүлнәзиа Ибраева Сәкен Сейфуллин жөнінде кан­ди­дат­тық диссертация қорғамақ. Сәкен – ұлттың ұлы перзен­тінің бірі. Сәкеннің бізге керегі – оның қазақ әдебиетіне сіңірген ең­бегі, әндері мен поэмалары. «Көкшетау» поэмасы – қазақ поэ­зия­­сының керемет шыңдары­ның бірі. Сәкеннің прозасы қан­дай?! Әр­ине, «Тар жол, тайғақ ке­шу» сол жылдардағы қиын-қыстау кезең­дерді суреттегенімен, бұл кітап­ты КГБ қатты пайдалан­ды. Сәкен фамилиясын көрсеткен Алаш ардагерлерінің өмірі сол кітапта қамтылған. Сондықтан да бұл кітап оның маңдайына соққы боп тиді.

– Мұражайдың жеке сайты бар ма? Жалпы, мұражайды вир­туалды түрде аралауға бола ма?
– Биылдан бастап мұра­жай­ларды автоматтандыру бағдар­ламасы енгізілмек. Мұны «IT-мұра­­жай» немесе «Айс-мұражай» деп атап жатады. Қорда тұрған жәді­гер­лердің барлығы автома­ти­зацияға кіреді. Реставрацияда жатқан заттар, жалпы, мұра­жай­дағы жәдігерлердің тарихы ком­пь­ю­терде тұрады. Бұрын бұл мұра­жайдың сайты болған екен. Бірақ қаражат тапшылығынан ол да тоқтап қалыпты. Биыл біз то­лық­қанды мәлімет беретін сайт ашу­ды жоспарлап отырмыз. Бұл сайтта мұражайдағы негізгі жәді­герлер өзінің тарихымен, сипат­­та­масымен көрсетіледі. Мәселен, басқа қалалардағы азаматтар мұра­­жайда болмаса да, ондағы жәді­герлермен сайт арқылы таныса алады.

– Мұражай алдында қандай шешілмей тұрған мәселелер бар?
– Қазіргі таңда мұражай қорын­дағы жәдігерлердің жалпы саны – 5696 дана. Оның ішіндегі негізгі қорда – 2645 дана, қосым­ша қорда – 3051 дана. Ал мұражай төрінен орын алған жәдігерлер саны 530 дана ғана. Өкінішке қарай, мұражай бөлмелерінің жетіс­­пеуіне байланысты Сәкенге тіке­л­ей қатысты негізгі қордағы жәдігер­лерді толығымен наси­хат­тап, келушілерге кеңінен көрсе­туге мүмкіндік жоқ. Ең қиыны, бөлмелердің тарлығынан қордағы ұшан-теңіз жәдігерлерді жер­төле­де сақтап отырмыз. Соның сал­дары­­нан қордағы экспонаттар жарыққа шықпай, ескіретін түрі бар. Сондай-ақ  Астанадағы зия­лы қауым, ақын-жазушылар жиі бас қосатын рухани шаңыраққа ай­на­лып отырған мұражайда мәде­ни-әдеби шараларды өз дәре­жесінде өткізуге еш мүмкіндік жоқ. Кіреберісте 20-30 кісі ғана сыятын бөлмеде қысылып-қым­тырылып түрлі шараларды өткізіп жүр­міз. Мен – Жазушылар одағының Астанадағы филиалының дирек­торымын. Бұл жерде астаналық ақын-жазушылар бас қосады. Себебі Сәкеннің өзі Жазушылар ода­­ғын өз қолымен құрып, алғаш­қы төрағасы болған. Мүмкіндік болса, біз отырған мына екінші үйді де мұражайға айналдырып, жәді­герлерді осында қойып, бізге Сәкен ескерткішінің жанынан екі қа­батты офис салып берсе жөн болар еді. Оның бірінші қабаты – Жазушылар бас қосатын үлкен залдан тұрса, екінші қабаты офис болса, Сәкен мұражайы Астана­ның көркіне сай үлкен рухани ошақ­қа айналар еді. Екінші айтылатын мәселе, бү­гін­де кітапханалар мен мұра­жай­лар қызметкерлерінің айлығы өте тө­мен. Айтайық, мұражай экс­кур­­с­оводының алатын жала­қысы – 20 мың теңгенің үстінде. Мұражай директоры боп отырған менің жалақым – 60 мың теңге. Екі-үш штатты қосып, жағдай­ларын жасайын десең, заңды бұз­ған болып шығасың. Сон­дықтан бізде маман тоқтамайды. Құдайға шүкір, Қазақстанның эконо­ми­касы жақсы дамып жа­тыр, сон­дықтан руханият саласына да көңіл бөлініп, Үкімет мұражай қыз­­мет­керлерінің жалақысын кө­тереді деп үміттене­мін. Осы жылдар ішінде мұражайға үлкен материалдық қолдау көрсе­тілді. Бұл игі бастамаларды қолдап жүрген Астана қаласының әкімі Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағам­бетовке зор алғысымды айтқым келеді.

– Кезінде елге танымал тұлға­лар Берік Әбдіғалиев, Ерлан Қа­риндер мұражайлар концеп­ция­сын өзгертуді ұсынған еді. Жала­­қыны көтеруден бөлек, кеңес­тік сарқын­шақ­тардан арыла алмай отырған мұра­жайларды қа­лай түбегейлі өзгертуге бола­ды?
– Дұрыс айтасың. Бұл жігіт­тер­­­дің айтып отырған мәсе­леле­ріне қо­­­сыла­­мын.Мұра­­жай­лар­­­­­­­ды өзгер­тетін уақыт жетті. Бір­ақ айналып келгенде, мұның бәрі қаржыға барып тіреледі. Мұражай – тек кіріп, көріп шы­ғатын нәрсе емес, ол қайнап жатқан тарихты көзге елестетін, рухани орталық бо­луы керек. Қажет болса, мұра­жай­лар арқылы жастарға ұлттық идеологияны сіңіртуге болады. Мұражай тек өткенге емес, бола­шаққа қызмет етуі керек. Мұны қазір­ден бастап жүзеге асыруымыз керек. «Экспо-2017» көрмесі Ас­танада өтпек, ал қонақтарға осы мұражайларды неге танытпасқа?! Сәкен мұражайының жөні бөлек. Тіпті Астанадан тек Сәкенге емес, басқа да ұлы тұлғаларымызға мұражайлар ашу қажет. Неге Бір­жанның, Ақан серінің мұражай­ларын, осы жерде Ғалияға ғашық боп жүрген Балуан Шолақтың мұражайларын ашпасқа?! Ғалия­ның сүйегі осы жерде жатыр. Оны анықтаған жігіттер бар. Иман Жүсіп те осы өңірде болған. Неге Кенесарыға бір мұражай ашпас­қа?! Мен өзім Кенесары туралы поэма жазған адаммын, оның Ақмола шайқасы – ұлан-асыр тарих. Бірінші кезекте Кенесарыға мұражай ашу керек. Мәселен, Кенесарының мылтығы Омбыда тұр. Оның заттары әлі де жұрттың қолында бар. Мәселен, Кенесары­мен бірге, шайқастарға қатысқан Ағыбай батырдың да жәдігерлері баршылық. Атақты Басықара ба­тыр осында оққа ұшқан. Кенеса­рының үзеңгілесі болған Тайжан батыр да осы жерде атылған. Олар осы қаланың астында жатыр. Бұ­лар­дың атында көше де жоқ. Аста­наның тарихын зерттеу арқы­лы біз бүкіл қазақ тарихының жарқын беттерін аша аламыз. Осымен үшінші жыл біздің мұражай ақындар арасында рес­пуб­ликалық мүшәйра өткізіп ке­леді. Биыл «Жарқыра, жайна Ас­та­на!» деген атпен республикалық бәйге жариялап отырмыз. 30 маусымға дейін қолжазбаны қа­был­­­даймыз. Бас бәйге – жеңіл автокөлік болса, бірінші бәйгенің өзі – 1 млн теңге. Мұның бәрі қаланың қолдауымен өтіп жатыр. Құдай қаласа, 1 шілдеде Конгресс-холда үлкен поэзиялық кеш өт­кіземіз. Біз Астананың шежіресін поэзия тілімен жасап жатырмыз.
– Сұхбатыңызға рақмет!

Әңгімелескен
Кәмшат ТАСБОЛАТ

 

http://www.aikyn.kz

Рубрика: