Sorry, this entry is only available in Казахский For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.

Б?дан бес-алты жыл б?рын ?олыма М?скеуде шы?атын “Жизнь национальностей” жур­на­лы­ны? т?скені бар

 

Бая?ыда Ке?ес Ода?ыны? ша?ыра?ы ас­тын­да бас ??ра?ан сан алуан ?лт­тарды? тыныс-тіршілігін ке?ірек к?рсету ?шін Максим Горькийді? бастауымен д?ниеге келген ба­сы­лым д?л осылай атал?ан еді. Бер­тінде жабылып ?ал?ан сол журналды жа??ыртып, то?саныншы жыл­дар­ды? басында Ресей Федера­ция­сыны? ?лт істері мен феде­ралды? ?атынастар ж?ніндегі ми­нистрлігі жа?а жа?дай?а орай­лас­тырып, жары??а ?айта шы?арды. О?ан т?рткі салып, ?йыт?ы бол?ан Мемлекеттік Думаны? ?лт істері ж?ніндегі комитеті еді.

Журналды аудара ?арап а?тар?анда, к?зіме алдымен т?скені “Т?тас ?а­сыр­?а созыл?ан дау-талас” атты ма?ала болды. ХІХ ?асырды? ая?ынан бас­тап, ?ткен ж?з­жыл­ды?­ты? ?зына бой­­ында ?лт­ты?-м?дени автономия м?­селесі айтыс-тартыс пен дау-таласты? б?р?а?ан дауы­лын ауы?-ауы? ту?ызып келгені белгілі. Сонды?тан да Ресей дума­сы­ны? “Азамат­тарды? ?лт­ты?-м?дени бір­лестігі ту­ра­лы” ?абыл­да­?ан за?ы атал­мыш м?селеге ?ойыл?ан со?­?ы н?кте сия?­ты еді. Оны? ?стіне ?о?ам­да?ы ?ауырт эконо­ми­калы? ??м саяси ре­форма­лар­ды? ке? ??лаш жаю­ы м?дени-?лт­ты? ?а­ты­нас­тарды? м?нін ай­шы?­тай т?сіп, ерек­­ше екпін ту­?ыз­?анын айта келіп, автор Ресейді? ?лтаралы? ?а?­­ты­?ыстардан ?лі де ада-к?де арыла алмай отыр­?анын атап к?рсетіп, себеп-салдарын тарих ?ойнауынан іздеп, ?ткен кезе?дерге ой к?зін жібереді. Осы орайда авторды? ел та­ри­хын те­ре? біліп, ?ылыми т?р?ыдан жан-жа?ты тал­дай алатын шеберлігі, ты? пікірлер т?юі т?нті етті.

“Азаматты? ?о?амны? ашы?­ты­?ы ?лтты? азшылы?ты? ???ы­?ын шектей алма? емес, – деп жазады ол. – Ресей Федерациясы аз ?лт­тар­ды? ???ы?ын ?ор?ау ж?­ні­нен Еуропалы? ке?есті? ал­дын­да жауап береді. Б?лкім, ол жауап жеке за? немесе декларация т?­рін­де болар. ?рине, оны уа?ыт к?р­сетеді. Ал м?ны? ма?ыздысы бас?ада: тарихи жа?дайларды, е? бастысы, б?гінгі та?да ?алып­тасып отыр?ан шынайы ахуалды есептей келгенде, азамат­тар­ды? ?о?амды? бірлестіктеріні? е? біре­гей т?рі – ?лтты?-м?дени авто­но­мия болып табылады. Ол ?ншейін­де айта беретін ?лтты? даму дегеннен азаматты? ?о?ам?а т?н м?дени ??нды­лы?тарды? м?нді м?селелеріне біртіндеп к?шуге ж?рдемдеседі. ?лтты?-м?дени автоно­мия дегеніміз, адамны? ?лтты? м?дени ?ажет­те­рін ай?ындауына те? ???ы? беретін ?о?ам­ды? бірлестікті? бір т?рі. Сонды?тан о?ан д?с­т?р­лі к?з­?арас ше?берінен шы?ып, жа?аша ?арау ?ажет”. Ма?ала авторы тарих ?ылымы­ны? кан­ди­даты, Мемлекеттік Думаны? ?лт істері ж?ніндегі комитетіні? ке?есшісі Раушан ?анапиянова екен.

?з басым, Раушанны? атына да, затына да к?птен ?аны? бола­тынмын. Кезінде ол ?аза?­стан Ком­партиясы Орталы? Комите­тін­де жауапты ?ызметте болып, кейін А?мола облат­комы т?р­а?а­сы­ны? орынбасары ?ызметіне жі­берілген. Одан КСРО Жо?ар?ы Ке?есіні? аппаратына ?ызметке ша?ырылып, Ода? тара?аннан кейін оны Ресей Думасыны? ?лт істері ж?ніндегі комитетіне алып ?алады. Онда ал?аш ке?есші болып істеген Раушан ?азір комитетті? аппарат жетекшісі. ?лт істері ж?­нін­дегі к?птеген келелі м?селелерге ?йыт?ы болып ж?рген Раушан б?дан т?рт жыл б?рын т?ркі тілдес халы?­тарды? салт-д?ст?рін са?тау?а ы?­пал ету ж?нінде ?йелдерді? ай­ма?­аралы? ?о?амды? ?йымын ??рды. Оны? ?йым президенті ретінде ат?арып ж?рген ж?мысы ауыз толтырып айту?а т?рарлы?тай.

1999 жылы осы ?йы­мны? м?рынды? болуымен М?скеуде Еуразия ?йелдеріні? Б?кілресейлік жиналысы ?ткізілді. Оны? та?ырыбы да еле? етерліктей: “Ау­ма­лы-т?кпелі ?лемдегі ?йел: отбасы ж?не м?дениет ??м ?лтты? д?с­т?р­лер”. О?ан орыс еліні? ?р ??ірінен: сонау Сахадан бастап ?алма?, Татар, Баш??рт Республика­лары­нан, Орынбор мен Камчатка облыс­тарынан, ?ырымнан ?кілдер ?атысты. ?зірбайжан, ?аза?стан ж?не Украинадан меймандар келді. Жиналыста ?азіргі ?о?амда?ы ?йелдерді? р?лі мен орны, оларды? ?о?амды?-саяси ?мірге ?атысуы, м?дениет пен отбасында?ы салт-д?с­т?рді? са?талу м?селелері тал­?ы­ланды. Еуразия ?йелдеріні? ?кі­мет­тік емес ?йымдарыны? ассам­блея­сы туралы ереже бекітілді.

Аталмыш айма?аралы? ?йым Ресейдегі ?аза? ?лысыны? ?ана емес, к?ллі т?ркі тектес халы?тар арасында ?ыруар а?артушылы? ж?мыс ж?ргізеді. Т?ркі ?йелдері кездесу кештеріне ?з ?андастарын к?бірек тарту?а тырысады. ?азір М?скеуде ?аза? тілін о?ыту ж?­нін­де жексенбілік сынып ж?мыс істеп, онда жетіден он т?рт жас?а дейінгі балалар о?иды. ?аза? ?ыздарыны? хореографиялы? ансамблі “Россия” концерт залыны? сахнасында жиі-жиі ?нер к?рсетіп, к?рермен­дерін д?н разы етіп ж?р. Кейде м?ндай кон­церттерге ?аза?стан облыс­та­ры­нан да ?нерпаздар ша?ы­рылады.

Б?рна?ы жылы осы ?йым­ны? бас­тауымен Алматыда “?азіргі ?лт­ты? киімні? ас?а? с?ні” атты халы?­аралы? бірінші конкурс с?тті ?тті. О?ан дос­тас­ты? елдерінде т?­ра­тын к?птеген т?ркі халы?­та­ры­ны? ?кілдері ?а­тысты. Ал былтыр к?зде ?лт­ты? киім ?лгісіні? осын­дай халы?аралы? екінші бай?ауы М?скеу ?аласыны? ?зінде ?ткізілді.

Б?ндай бай?ауларды ?ткізу – ?лтты? ?о?амды? ?йымдар­ды? суретшілер мен с?нгерлер ж?не дизай­нер­лер­ді? шы?армашылы? ода?тармен ынтыма?таса ж?мыс істеуіні? бір тиімді т?рі, – деген еді Рау­шан М?са?ан?ызы газет тіл­шісімен с?хбатында. – М?селе мы­на­да: ?азіргі с?н ?лгісіні? класси­калы? ежелгі киім т?рлеріне зер салып, назар аударуы бізді? бай­?ау­ларымызды? к?сіби ?ана емес, ?о?амды? саяси ма?ызын да к?шей­те т?­се­ді. ?лтты? киім ?лгісін ал?а тарту жай ?ана с?н-салта­натты? ау?ымынан асып, ?лтты?-м?дени автономия бірлестігіні? шы?армашылы? арнада?ы ма?ызды туындысына айнал?алы т?р. Сайып келгенде, б?л бай?ау ?йел затыны? ?з ?арым-?абілетін танытуына м?мкіндік ту?ызатын ?тымды шара.

Айма?аралы? ?йелдер ?йымы ?з ж?мысына Ресейде т?ратын таны­мал ?аза? ?ыз-келіншектерін де ке?інен тартып отыр. Оларды? ара­сында Санкт-Петербургтегі Мем­лекеттік Поляр академиясыны? рек­торы, профессор А.Шау­кен­баева, Элиста ?аласыны? вице-премьері М.Тарабаева, ?лемдік экономика институтыны? ?ылыми ?ызметкері Д.?тегенова, Омбыдан А.Жа?ыпова, Орынбордан Р.Ахме­то­ва, Алтай ?лкесінен Т.М?х­та­сы­ро­ва, Мирный ?аласынан Г.Бейсенбаева сия?ты ?кімшілік ?ыз­меткерлері ж?не О.Жанай­да­ро­ва, Г.Жексенбина, А.Адамова се­кіл­ді м?скеуліктер бар. Соларды? ынта-жігері ар?асында Ресей астанасында Наурыз мейрамын атап ?ту ?ол?а алынып, ?айта ?алпына келтірілді. Бір жылдары б?л мейрам Ода?тар ?йіні? Ба?анды залында да ?тті.

?рине, ?йелдерді? ?абілет-?арымы той-томала?, ойын-сауы? ?ткізумен, не жо?арыда­?ыдай ісмер­лігімен, он сауса?ынан ?нер там?ан шеберлігімен ?ана шектелмесе керек. Оларды? ел бас?ару ісіне де белсене ?атысып, мемлекеттік ?ызметті де д??гелетіп ?кететінін ?мірді? ?зі д?лелдеп отыр. Б??ан Ресейді? Дума комитетіндегі ?арындасымыз, ??м жерлесіміз Раушан ?анапиянованы? к?ллі е?бек жолы ай?а?. Ол ?зін ?ызмет тегершігіні? к?п тетігіні? бірі санаудан ?сте аула?. ?ашан, ?айда ?ызмет ат?арса да ?з ісіне ас?ан жауапкершілікпен ?арап, жа?алы? іздеп дамыл-тыным таппайды.

?дайы ?йреніп, ізденіс ?стінде ж?ретін жерлесімізді? ?аламынан ма?ынасы тере?, мазм?ны кемел бірнеше кітапты? тууы да содан. Осыларды? ішінен “Мемлекеттік ?ызметтегі ?йел: ?азіргі саясат ж?не келешек” пен “?кімшілік бас?ару элитасы ??рылымында?ы гендерлік ара-?атынасты? философиясы” атты екі е?бекті айры?ша атап ?ткен абзал. Б?л екеуі де тарихи, танымды?, деректік материалдар?а мейлінше бай е?бектер. Олардан орта ?асыр ойшылы Корнелий Агриппаны? т?псірлерінен бастап, орыс патшайымы Екатерина ІІ мен а?ылшынны? “темір ледиі” Мар­гарет Тэтчерді? ?арекет-?имыл­дары туралы ты? деректер мен д?йек­тер табасы?. Осыларды ал?а тарта отырып, ол б?гінгі та?да ел бас?ару ісінде ?йелдерді? ?лі де аз екенін айтып, одан арылуды? жол­да­рын н?с?айды. Отанды? ж?не шетелдік т?жіри­белерді талдау ар?ылы мемлекет пен ?о?амды тек жаппай ерлер ?ана бас?аруы ХХ ?асыр­ды? ая?ына таман ?з м?м­кін­дігін т?гел сары?ты. Егер адамзат енді ?йелдерді? ?леуметтік-эко­но­ми­калы? ж?не м?дени ?мірге ?осар ?лесін мемлекет бас?аруда?ы е?­бе­гімен те?естірмесе, ондай мемлекет ?ркениет жолымен ?рлей алмайды, деген батыл т?жырым жасайды ол.

“…?о?амда ?азір ?йелдерді? саясатта?ы р?лі туралы к?бірек айта бастады, – деп ?з ойын ны­?арлай т?седі автор. – Шынында да, халы?ты? ?йелдер ??рамыны? саясат?а ден ?оюы ?деттегі ?йелдер ?оз?алысынан тыс ?з бетінше ?рістеп барады. М?ны? себебі не дейсіз ?ой. Е? ал­ды­мен, елде бірт?тас ?йелдер ?оз­?алысы ?алыптаспа?ан. Олар­ды? саясат?а ден ?оюы ?кімшілік бас­?ару ??ры­лымында?ы ерлерді? каста­лы? ?арсылы?ына тап келді. ?зір­ше ?йелдер бізде іс ж?зінде мем­ле­кет бас?арудан шеттетілген. Ал б?кіл ?лем б?гінде философ Б.Спи­­нозаны?: “Билік басында?ы ?йел – б?кіл ?лемге ?атер”, деген ?а?идасын сілкіп тастап, оларды? мемлекеттік м?селелерді шешуіне м?мкіндік ту?ызып отыр. Со??ы жыл­дары Ресейде ?йелдерді? бол­ма­шы билік ??рылымына ?аты­суы­ны? ?зі ?л?аюды? орнына азайып кетті. ?ыз-келіншектерді? барлы? де?гейдегі биліктен бойын аула? салу ?рдісі ?деп барады”. Шын м?­нін­де ?азір Ресейде билік басында ?йел заты жо?­ты? ?асы. Сонау Ке?ес кезе?індегі Екатерина Фурцеваны? к?зіндей болып ?кімет ??рамында Валентина Матвиен­ко ж?р еді, оны? ?зі де Санкт-Петербургті? губернаторы болып кетті. О?ан ?ара?анда ?кімет ??рамында ?ш бірдей ?йел министр бар ?а­за?­станны? жа?дайы иман-таразы екен.

?лкен бір ?лы елді? кемшіліктерін осылай­ша тайсалмай ашып айтып, ?аймы?пай бетке басып отыр?ан ?арында­сы­мыз­ды? батыл­ды­?ы­на т?нті боласы?. Оны? е?бектері б?гін туып, ерте? ес­ке­ру­сіз ?алатындай емес, ?о?амны? к?кейкесті м?селелерін к?терген ?сынарлы?ы, ??ынарлы?ы к?п д?ниелер. ?азіргі ?ыз-келіншектер ?мірдегі ?иынды?тарды ?алай же?бек, олар?а к?мек­те­се­тін кім бар, таби?и да­рын ?абілеті мен м?мкін­діктерін к?деге ?алай асыруы керек, ?лде отбасы, оша? ?асы бо­лып отыра бергені ж?н бе, бол­маса б?ріне ?олды бір-а? сілтеп, м?дени, саяси ж?не к?сіби жайса?дарды? ортасынан ?з орнын ойып алу?а белді бекем бу?аны абзал ма? – деген сия?ты сан алуан сауалдар самсап алдан шы?а келеді. Бізді?ше, оны? жауабын е? алдымен ?йелдерді? ?зі біледі, тек олар?а б?гет бол­май, ?ол ?шын беру ?ажет. ?а­рын­дасымыз Раушан ?анапия­но­ваны? кітаптары то?сан тарау сол м?селе­лер­ді? т?йінін табу?а к?мектесеріне к?м?н жо?.

Есіміне ертеден ?аны?, е?бе­гімен к?птен таныс сол ?арын­да­сы­мызбен былтыр к?зде К?к­шетауда, хан Кенені? 200 жылды? мерейтойы к?ндері кездесуге тура келді. Ол да т?ре т??ымыны? бір т?я?ы к?рінеді. Т?бі Абылай ханны? немере а?асы С?лтанбет т?реден тарайды. ?зі ?ыр?ыншы жылдарды? ая? шенінде К?к­ше­тау ?аласында м??алімдер отба­сында д?ниеге келіпті. ?кесі сол ??ірге ?йгілі ?стаз М?са?ан ?ана­пиянов он бес жылдай облысты? о?у б?лімін бас?арып, партиялы? ?аса? т?ртіпке бас имегені ?шін ?удаланып, а?ыры ауыр нау­?ас­тан Ертіс бойында д?ние сал?ан. Одан ?ал?ан ?ш ?л, ?ш ?ызды? б?рі де б?гінде елімізді? бетке ?с­тар санаткер азаматтары. Со­лар­ды? бірі – Раушан М?са?ан?ызы ?азір Ресей Мемлекеттік Дума­сы­ны? ?лт істері ж?ніндегі коми­теті­ні? аппаратын бас?арып отыр. Ол ежелден к?рші екі елді? ара­сы­на ?ана д?некер болып  ?ой­май б?кіл Достасты? мемле­кет­терін мекен еткен т?ркі тілдес бауырларымызды байланыстырып отыр?ан алтын к?пірдей к?рінеді ма?ан. Мерейі ?стем ?арындасымыз­ды? м?ртебесі д?йім ?се бергей!

Сарбас А?ТАЕВ, 
жазушы.

Алматы.  http://www.egemen.kz/

Рубрика: