Sorry, this entry is only available in Казахский For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.

«Ол авторларына да, кейіп­кер­леріне де жақсылық алып кел­меді» деген пікір бұрын да айтыл­ған, қазір де ара-тұра айтылып қа­­лады. Фильм экранға шыға са­лысымен, сынның астында қал­ды. Қазақ қоғамы: «Кеңестік пио­нер Қожа тә­різді бұзық болмай­ды, ұстазы-ның қол сөмкесіне құр­бақа сал­майды» деп салқын­қабақ танытты. Тіпті мұндай ба­ғыттағы мақалалар еліміздің бас газеті – «Социалистік Қазақстан» газетінде жарияла­нып­ты. Қожа­ның атына айтылған сыни пікір­дің бәрі Канн фестивалінде жүл­делі орын алып келген соң ғана БАҚ бетінде тыйылды. «Менің атым – Қожа­ның» 40-45-жылдығы да елеу­сіз қалды. 50 жылдық ме­рей­­тойы аталып өте ме, жоқ па, ол да белгісіз. Оны басты кейіпкерді сом­даған – Қожа – Нұр­ланның өзі де білмейді.

 

Жарты ғасыр бойы үш-төрт тол­қынды тәрбиелеп шыққан тарихи кино 50 жасқа толғанда, маңдайы тасқа соғылғандай бол­ды: Парламентте «Қожа енді көр­сетілмейді. Себебі қазақстандық балалар Қожа тәрізді бұзық бол­мауы тиіс» деген әңгімелер айты­лып қалыпты. Бірақ Аллаға шү­кір, бізге жеткен ақпарат жаңсақ болып шығыпты. Бұл туралы Мә­жіліс депутаты Алдан Смайылов жур­налистерге берген сұх­батын­-да «Менің атым – Қожа» – клас­си­калық туынды. Ол алдағы он­жыл­­дықтарда да осы биігінде қала бе­реді» дейді.

Сонымен, «Менің атым – Қожа» тағдырлы фильм бе? Шы­ғарма авторы Бердібек Соқпақ­баев­ты да, режиссерi Абдолла Қар­­сақбаевты да тағдыр маң­да­йы­нан сипай қоймады.

Абдолла Қарсақбаевтың «Қо­жасына» келер болсақ, онда басты рөлді сомдаған Нұрлан Санжар (Сегізбаев) соңғы бес-ал­ты жыл­-ға дейін жатақханада тұ­рып келді. Баспанаға қолы жетке­ніне көп бола қойған жоқ. «Қожа арқылы бүкіл қазаққа таныл­ды­ңыз. Осы танымалдылық сізге не берді?» де­ген сауалымызға «Таны­мал­ды­лық маған материалдық тұр­ғы­-дан ештеңе берген жоқ, бі­рақ мен адамдарға ренжімеймін, кері­сін­ше, ылғи алғыс айтып жү­ремін. Жақында Мәдениет және ақпа­-рат министрі Мұхтар Құл-Мұ­хаммед: «Еңбегі сіңген өнер қай­раткері» деген атағың бар ма?» деп сұрады. «Маған жұрт «халық артисі» атағын беріп қойған» деп қалжыңдадым. Ол осы жылы ми­нистрліктің ескеретінін айтты. Дегенмен Иманғали Тасмағам­бе­товке алғыс айтамын. Ол менің жағдайымды білді де, пәтер сый­лады. Мен, жалпы, қарапайым адам­мын, ешкімнен ештеңе сұра­маймын. Бұл менің әкемнің өмір­лік ережесі еді, мен де осыны ұс­та­намын» деп жауап берген еді.

Өзге кейіпкерлерді сомдаған Сұлтан – М.Көкенов, Жанар – Г.Құрабаева, Жантас – Е.Құр­ма­шевтар қазақ киносы көгінде жарқ етті де жоқ болды. Олар, тіпті түсірілім біткен соң да бір-бірімен кездеспеген. Бір-бірін іздемепті де. Кеңестік жүйе олар­дың басын қосуға ықылас таныт­пады ма, әлде балалар бір-бірімен кездескісі келмеді ме, бізге ол жағы белгісіз. Белгілісі – Сұл­-

тан – Марат медицина инсти­тутында оқып жүргенде белгісіз жағдайда қаза болса, Жантас – Ерлан айдың-күннің аманында жоғалып кетті. Жантас пен Қожа­ның жүрегін жаулап алған Жанар сұлу – Гүлнар Құрабаева мүлдем басқа салаға кетті. Жанар – Гүл­нар, тіпті Мәскеуден келген ша­қыр­туға да келісімін бермеген. Тек Еркін Рақышевтің «Менің де атым Қожа» түсірілімі кезінде бас кейіпкерлер – Нұрлан Санжар мен Гүлнар Құрабаева бір-бірі­-мен кездескен. Кейін бұл туралы Нұрлан Санжар бізге: «Кездесу біткен соң Гүлнар мені іздемеуді өтінді. Себебі қазіргі жұмыс орны оның тарихи кинода басты кейіп­керді ойнағанын білмейді екен». Бізге кейінірек Гүлнар Құрабае­ваның өзімен кездесудің сәті түс­ті. «Ну что, осыдан жарты ғасыр бұрын ойнадым. Казір киноға кім түспей жатыр? Менің бір кездері сол кинода ойнағанымды жал­-ғыз ұлым да білмей келді. Білгенде таңғалғанын жасырмады» дейді.

«Менің атым – Қожа» киносы қоғамның қабағындағы салқын ызғарға қарамастан, жарты ғасыр бойы экран төрінен түспей келеді. Алдағы уақытта да солай болып қала береді. Себебі қазақтың әр­бір баласы Соқпақбаев пен Қар­сақбаевтың Қожасынан өзін та­ниды. Бірақ соған қарамастан, ға­жайып туындыны өмірге алып келгендер – көзден де, көңілден де елеусіз қалды. Біздің қоғам оларды елегісі келмеді.

Қоғам қайраткері, журналист Уәлихан Қалижан осыдан біраз жыл бұрын Парламент қабырға­сында жүргенде Үкіметке сауал жолдаған. Өз сауалында депутат: «Қазақ кино өнерiнiң iрi тұлға­ларының бiрi – Абдолла Қарсақ­баев. Егер ол тiрi болса, үстiмiз­де­гi жылдың күзiнде 85 жасқа толар едi. Өкiнiшi көп өмiрдiң ерте сөнген жарық жұлдыз­да­рының бәрi бiрдей еске алына бермейдi. Ол «Ботагөз», «Қилы кезең» фильм­­дерiнiң екiншi ре­жиссерi болды. «Менiң атым – Қожа», «Алты жасар Алпамыс» сын­ды фильмдерi қазақ кино өнерiнiң алтын қорына ендi. Бел­гiлi кино­режиссердiң 60, 70, 75, 80 жылдық мерейтойлары да атаусыз қалды. Қарсақбаевтың қазақ мәде­ние­тiне қосқан үлесiн ескере оты­­-рып, оның 85 жылдық мерей­тойын атап өтуге байланысты үкi­меттiк комиссия құрылып, тиiс­тi ұйымдастыру шаралары өткiзiлуi керек деп есептеймiн» де­ген болатын. Бірақ депутат кө­терген мәселе Абдолла Қарсақ­баев туралы Алматы мен Астана қалаларында бір-екі рет кездесу өткізумен ғана тәмамдалған. Осы­дан бірер жыл бұрын кино кейіп­керлеріне арнап Алматы мен Ас­тана қалаларының саябақтарын­-

да ескерткіш қойылады деген әң­­гіме шыққан. Рас болса, бұл бастаманы Астана қаласының әкімі Иманғали Тасмағамбетов те құп көрген деседі. Бірақ әңгіме айтылған күйі, қазан жабылған күйі қалды. Мемлекеттік деңгейде мәселе көтерген Уәлихан Қали­жанның пікірі бүгін де өзгер­ме­ген.

– Уақытпен бірге жаңғыра­-тын дүниелер болады: «Менің атым – Қожа» да сондай дүние­лердің қатарында. Фильмнің жар­ты ғасырлық мерейтойы біз­дің мемлекетімізге керек. Себебі балаларымыз Батыстың дүниеле­ріне мойын бұрып бара жатыр. Балаларымызды жарты ғасырдан бері Қожамен алдап келеміз. Қожаның орнын алмастыратын жаңа туынды келген жоқ. Демек, фильм әлі де талай ондаған жыл­дар бойы өзінің тұғырынан түс­пейді. Жарты ғасырлық ме­рей­тойына фильм кейіпкерлерінің ескерткіштерін сомдап, Алматы мен Астананың көрікті жерлеріне орнату керек, – дейді.

Фильмнің өкіл әкелері Қар­сақ­баев, Соқпақбаевтар арамыз­-да жоқ. Киноның қалай түсі­ріл­гендігі туралы фильмнің екінші режиссері Тұрар Дүйсебаевты қазір екінің бірі біле бермейді. Қа­зақ киносында өзіндік қол­таң­басы бар танымал режиссер қазір Жамбыл қаласында тұрады. Зей­неткер. Жасы тоқсанды алқымдап қалды. Сол кiсiнiң айтуы бойын­ша, Абдолла Қарсақбаевпен екеуi­не «Қожаны» түсiру оңай болма­ған сияқты. Тұрар Дүйсебаевқа сценарийдi көрсетiп, екiншi ре­жиссер болуды өтiнген де Абдолла Қарсақбаевтың өзi екен. Абдолла Қарсақбаев пен Бердiбек Соқ­пақбаевты бiр-бiрiне таныстыр­ған белгiлi жазушы Тахауи Ахта­нов болыпты.

Киноның екiншi режиссерi бол­ған Тұрар аға өзiнiң естелiк­те­рiнiң бiрiнде Қожаның қалай тү­сiрiлгендiгi жөнінде былай дейді.

– Бұл 1963 жыл болатын. Мен Ташкентте жоғары оқу орнын бі­тіріп, «Қазақфильм» киносту­диясында режиссер-документа­лист болып жұмыс істеп жүр­ген-

мін. М.Әуезов туралы тұңғыш де­ректі фильм түсірілетін болып, соның жұмысымен Семей облы­сына жол жүріп кеткен кезім еді. Ки­но­студиядан «шұғыл Алматыға жет» деген хабар келді. Алып-ұшып жетсем, режиссер Абдолла Қар­сақбаев жазушы Бердібек Соқ­пақбаевтың повесі негізінде жа­зылған сценарийді ұнатып, фильм түсіруге ниеттеніп отыр екен. Ма­ған «екінші режиссер бол» деді. Алдымен сценарийді оқып шық­тым. Ұнағаны сондай, бірден ке­лістім. Шығарманың тақырыбы мен сюжеті, балалар әлемін өз тіл­дерінде шебер жет­кізуі мен ондағы шиеленіскен қым-қуыт оқиғалар желісінен бұл фильмнің өміршең туындыға айналатыны аңғарылып тұр еді. Тек жақсылап түсіру керек. Ендігі шаруа — актер іріктеуге құлшына кірісіп кеттік. Бала Қожа мен Сұлтаннан басқа кейіпкерлерді табу қиынға түскен жоқ. Ал Қо­жа… оның мінезін бірқалыпты деу қиындау, ойнақы, сотқар әрі ақылды тентек болуы тиіс еді. Ондай баланы табу оңай болмады. Алматы, Жамбыл об­лыстары, Бішкек қаласындағы мек­тептерді аралап, кастинг өт­кіздік, нәтиже жоқ. Режиссерлер негізінен, пси­холог болып келеді ғой. Баланың қабілетін көзінен көре біледі. Бір­де қызметтесім, фильмнің бас опе­раторы Михаил Аранышев екеуміз киностудияға қарсы бет­тегі дәмханаға бара жаттық. Ал­дымыздан екі оқушы қыз жүгіріп өтті (жанымызда №33 орыс мек­тебі орналасқан еді). Олардың соңынан бір ұл бала қуып келеді екен. Көзіме оттай ба­сылды. Әлгі бала… көзінде бір ұшқын бардай көрінгені. Ішімнен «жер-көктен іздеген Қожамыз – осы» деп түй­дім. Екеулеп жүріп шап беріп ұс­тап алдық. «Жібер, жібер мені» деп қояр емес. «Мен режиссермін, киноға түсетін бала іздеп жүр едім, сенің түр-келбетің соның рөлі­не лайық екен, атың кім өзің­нің?» деп жөнімізді айт­тық. «Не надо, я не хочу сниматься в кино» деп азар да безер. Аты мен мекен­жайын сұрап, қанша әлек­тенсек те тіс жармады. Қырсық екен өзі. Әлгінде қашып бара жат­қан қыз­дар бізге таңдана қарап тұр екен. Аты-жөні Нұрлан Сегіз­баев екенін, әкесінің қызмет ор­нын сол қыздар айтып берді. Тез арада хабарластық. Әкесі Ми­нистр­лер кабинетінде жұмыс іс­тей­тін қар­таң кісі екен. «Ой, ба­лам көнбейді, өте бұзық, одан көршілер де, мұ­ға­лімдер де әбден зәрезап болып біткен, бекер ұятқа қалдырып жүрер мені, қойыңдар» деп болар емес. Мекенжайын сұ­рап алып, кешкісін үйіне бардық. Бала пер­денің ар жағынан жыл­тың-жыл­тың етіп, біз жаққа сыға­лап қарап жүр. Кенже баласы бол­­ған соң, тым еркелетіп жібер­ген екен. Ата-анасы «өзіңіз білі­ңіз, ұятқа қал­дырса, бізді кінәла­маңыз» де­гендей ыңғай білдірді. Ақыры отбасын көндіріп, кино­про­баға шақырдық. Алғашқы фототүсірі­лімдер тамаша шық­ты. А.Қарсақ­баевқа, көркемдік ке­ңес­­ке көрсе­тіп, Қожа рөлін Н.Се­­гізбаев ой­-

най­тын болып жо­ғары жақпен бекітілді. Сұлтан рөліндегі Марат Кәкеновті мон­шадан тап­тым. Сыриған арық ба­лаң жігіт дөрекі мінезімен, шарт-шұрт қи­мылы­мен көзіме ерек­ше кө­рін­ген еді. Оны сы­найын деп «арқам­ды езіп берші, балам» деп өтіндім. «Ар­қаң­ды езетін мен саған мон­ша­шымын ба?» деп өзіме дүрсе қоя бергені. Айтарын айтып, көз ал­дымнан ғайып болды. Артынан жүгіріп шыққанымша, шығып үл­геріпті. Шешесінің жақын жерде бал­мұз­дақ сататынын сұрап-біліп, іздеп бардым. Ол да әлгі Қожаның әке­сіндей тулады. «Қыңыр, қыр­сық бала, денсаулығы нашар, әрі жал­ғыз ұлымыз болған соң беті­нен қақпаушы ек, көне қоймас» деді. Әйтеуір, бәріміз жабылып көн­дірдік. Түйсігім алдамапты, екеуі де сенімімді ақтап, өте жақ­сы ой­нады, – дейді.

Дегенмен Бердібек Соқпақ­баев пен Абдолла Қарсақбаев альянсы фильмнің бағын ашты. Мәселен, «Менiң атым – Қожа» фильмiнде Қожаны сомдаған – Нұрлан Сегiзбаев, Сұлтан – Ма­рат Кәкенов, Майқанова апай­дың бейнесiн сомдаған Рая Мұ­­-

хамедиярова, Рахманов ағайды бейнелеген Кененбай Қожабеков, Қожаның анасының рөлiндегi Би­кен Римова сияқты саңлақтар шеберлiгiнiң арқасында, фильм қазақ киносының тарихында ал­тын әрiптермен жазылды. Кино­драматург Ольга Бондаренко: «Ме­нiң атым – Қожаны» түсiруде Абдолла мектеп директорының рөлiне Кененбай Қожабековтi ала­тынын айтты. Кененбай ол кезде белiнен жарақат алып, мү­гедек болып қалған. Бiрақ еп­теп жүре алатын. Мен қарап тұрмай: «Абдолла, «Қожа» – көңiлдi фильм. Ал Кененбайдың көзiнде мұң бар ғой» дедiм. Сол кездегi Абдолланың маған қалай қара­ғанын көрсеңiз?! Ызалана жалт етiп, сұмдық жек көре қарады. Аздан кейiн көзқарасы өзгерiп: «Түсiнiгiң бар ма десем, сен де осындай ақымақ па едiң?» дегендi аңғартып тұрды. Мен ұялғаным­нан екi қолыммен бетiмдi бас­-тым. Шынында да, ақымақтың сөзiн айтып тұр едiм. Тағдыр тәл­кегiмен мүгедек болып қалған Кененбай барлық фильмдерге бiрдей ойнай алмайтын. Ұлы актер үшiн бұдан өткен азап жоқ. Мына жерде Кененбайды ой­на­тудың сәтi түсiп тұр. «Осыны да тү­сiнбейсiң бе?» деген көз­қа­расы едi бұл Абдолланың. Шын талант­қа, досқа деген адалдықтың бел­гiсi едi» («Қазақ киносының құла­герi». «Бiлiм», 2007 жыл) деп жа­зады.

Бұл – аталмыш киноның бізге белгілі тұстары. Белгісіз сәт­те­рі­нің құпиясын тарих ішіне бүгіп жатыр. «Бердібек Соқпақбаев

пен Абдолла Қарсақбаев кімнің жолын кесті, қазақ ортасы олар­дың мерейтойларын атап өтуге неге құлықты болмады?» деген сұ­рақтарға іздеген жауап жоқ әзір­ге. Белгілісі – фильм дүниеге келген жылдар – қазақ өнері үшін жылымық сәуле пайда болған кезге тура келді. Бірақ соған қара­мастан, қазақ жерінің жүрегі – тың игеру жолында ханталапайға түсті. Шәмші Қалдаяқов пен Жұ­мекен Нәжімеденов «Менің Қа­зақстанымды» жырлады. Мәс­кеуде Мұрат Әуезов бастаған қа­зақтың оқығандары «Жас тұл­пар» болып дүбірледі. Бердібек пен Абдолланың Қожасы «Елдің, жердің иесі – Қожасы менмін» деп қасқайып шықты. Қазақ жері­нің Қожасы коммунистік жүйенің қатып қалған шекпеніне сыймады. Ол еркін қазақтың ХХ ғасырдағы бейнесін сомдап шық­ты.

Гүлбаршын АЙТЖАНБАЙ

 

http://www.aikyn.kz

Рубрика: