Sorry, this entry is only available in Казахский For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.

2c7f4a527327d732f9098d2fac0ff740Золтан бақсымен өткен жылы Венгрияда Тенгриан жаңа жылы – Карачунді тойлау кезінде желтоқсанның 21-інен 22-сіне қараған түні таныстым. Сұңқар мен үкінің қауырсынымен әдіптелген бақсылар киіміндегі сымбатты азаматты байқамау мүмкін де емес еді. Алғашында мажар (венгер) тілін білмегендіктен, әңгіме бастау мен үшін ыңғайсыздық туғызғанымен, кейін Золтан һәм ағылшын тілінде де жақсы сөйлейтіні белгілі болып, ең ұзақ түннің бір уағына дейін олардың рәсімдері мен ән айту өнері туралы Золтан һәм басқа да бақсылармен әңгімелесудің сәті түсті.

Венгрияға барған менің екінші сапа­рым­ның алдында Золтан мені бір жасқа келген баласы Абаның есімін қою рәсіміне шақырған болатын. Көктен ізде­генім жер­ден табылған мен үшін мұндай мүмкіндікті жіберіп алу мүмкін емес. Золтан мен оның отбасы жасыл желекті ну орман арасында­ғы шағын ғана әдемі елді мекенде тұрады екен. Мажарлықтар әсіресе бақсылардың ата дәстүрін берік ұстанатындықтан, үйдің қақ алдында құрылған киіз үй мені таңғал­дырмаса да, бірақ бір қуанарлығы үйдің ішінде менен де басқа қонақ болғанына қарамастан, киіз үйдегі ең құрметті орынға мені жайғастырғанына ішім жылып қалды. Ал кереге жапсарлай тігілген қазақтың көк байрағын көрген сәтте қуанғаннан жүрегім жарылардай күй кешкенімді жасыра ал­май­мын. Рәсімнен кейін мен Золтанға бір­не­ше сауал қойдым. Осы сұхбатты оқыр­ман­дармен бөлісуді жөн санадым.

– Тәңіршілдік мәдениеті туралы ай­тып берсеңіз.  Сіздер үшін оның қандай мән-мағынасы бар? 

– Ежелгі заманда мажарлардың да ата-бабалары Орталық Азиядағы тамырлас ха­лық­тар сияқты Көк тәңіріне сыйынған. Жал­пы, бізде құдайды – Иштен деп атай­ды. Бұл сөздің екінші жартысы «Тен», яғни «Тенгри» сөзінің қысқаша формасындағы «шексіздік» деген мағынаны береді. Тәңір­шілдік мәдениеті бостандық пен тәуелсіз­дік­ті және табиғатпен етене жақындықты білдіреді. Біз табиғаттың бір бөлшегіміз, сондықтан оны көздің қарашығындай сақ­тап, ондағы барлық тіршілік иелерімен де рухани байланысты сақтап қалуға тиіспіз.

Мен үшін тәңіршілдік философиясы ата-бабаларымыздың даналығын зерттеу, өз түптамырымызды іздеу  арқылы ғана қай­та күшейіп, болашағымызды құра алатындығымызды білдіреді.

– Сіз «ақиқат тамыр» және «қайта  кү­шею» деген сөздерді айту арқылы не­ні меңзеп отырғаныңызды білуге бола ма? 

– Соңғы бірнеше жүзжылдықтар ішінде ғалымсымақтар сіздердегідей біздің де ежелгі венгер-мажарлардың мұраларын, басқа да дала мәдениеті мен тарихи шын­дықты бұрмалауға тырысты. Енді біз сол тарихтың түптамырын қалпына келті­ріп, оны сол күйінде халыққа жеткізуге тиіспіз. Бұл жерде еліне жан жүрегімен берілген ғалымдардың рөлі ерекше. Қайтадан кү­шеюі­міз үшін біз рухани бетбұрыс жасауы­мыз керек. Оған біздің негізгі мәдениетіміз – тәңіршілдік қана жеткізе алады. Бұл – қа­зір­гі заманның күрделі сұрақтарына жауап беріп қана қоймай, табиғатпен етене жақындасуға жол ашатын дана пәлсапа.

– Сіз қалай бақсы болдыңыз? 

– Мен Будапеште дүниеге келдім. Мен бала кезімнен табиғатты зерттеуге ден қой­дым, онда мені «елес» қатты қызықты­ра­тын. Біртіндеп мен өзіміздің ата-баба­ла­рымыз, махаббат және табиғат жайлы поэмалар жаза бастадым. Кейін бұрынғы ұстаздардан рухани-тәжірибелік дәріс алдым. 2002 жылы Венгрияның ақсақал бақсыларының бірі мені бақсылар «қа­рауы­лы» деп таныстырды.

– «Қарауыл» бақсы деген қандай ма­ғына береді, сондай-ақ бақсылар­дың бағынышсатысы жайлы айтып кетсе­ңіз? 

– «Қарауыл» дәрежесінің мағынасы:

1.Қиын әрі қауіпті кезеңде білім мен салт-дәстүрлерді сақтайтын адам.

2.Қараңғылықтан жауап іздейтін адам.

3.Қараңғылықтан сақтаушы.

4.Іздеуші.

Өкінішке қарай, біздің салт-дәстүрімізді ұстануға ұзақ уақыт бойы заң тыйым сал­ғандықтан, Венгриядағы шын бағынышса­тыны (иерархия) жоғалтып алғанымыз рас. Сондықтан  бұл дәстүрді жандандырып, ата-бабаларымыздың мұраларын іздеу біздің негізгі міндет болып саналады. Біз көп нәрсені салт-дәстүрлері бізге етене жақын туысқан халықтардан іздейміз, үйренеміз.

– Соңғы сапарым кезінде маған Сіздің жасқа толған ұлыңыздың есімін қою рәсіміне қатысудың сәті түсіп еді. Біздің оқырмандарымызға осы жайлы әңгімелеп беріңізші… 

– Рәсім киіз үйде (біздің тілімізде шатыр) өткізілді. Киіз үйдің ортасында Жаратушының орталығын білдіретін алтарь орнатылған. Рәсім кезінде мен жан-жаққа қымыз шашып, ата-баба аруағынан ұлым­ды сақтауға көмектесуін өтіндім. Және де жан-жаққа қарап ұлымның есімін айғай­лап айтып, оның сол жақ білегіне жағым­сыз энергиядан қорғауы үшін қызыл жіпті, ал оң жақ білегіне болашағы ашық әрі жарқын болсын деп біздің туымыздың түсіндей жіпті байладым.  Одан кейін әрбір мейман менің ұлыма өздерінің жақсы ті­лектерін білдірді. Рәсім соңында музыкант­тар біздің ескі аспаптарда бақсы әуенін орындады.

– Баланың тууымен байланысты басқа қандай рәсімдер бар?  

– Ежелде бақсылар дабылдың көме­гімен әйел босанатын жердегі энергияны тазартатын. Ал қазіргі заманда аналар, негізінен, перзентханада босанатындықтан олай ету мүмкін емес.

Туғаннан кейін балаларға еркелетіп ат қойылатын, бірақ нақты есім тек бір жасқа толғанда ғана беріледі бізде.

– Тәңіршілдік мәдениетінде ана тұлғасы қандай мағына береді? Оның маңыздылығы неде? 

– Бұл сөз – ең маңызды символдардың бірі. Ана өмір береді, сондықтан тіршілік әлеміне жетектеуші болып табылады. Жер мен су аналықтың символы болып табы­ла­ды. Бұл элементтер біздің тіршілік етуі­міз­ге мүмкіндік беріп, қоршаған ортаға, табиғатқа өмір сыйлайды.

– Ерлер мен әйелдер қарым-қаты­насының негізгі ережесі қандай? 

– Негізгісі – теңдік. Еркектер мен әйел­дер осы әлем мен тіршіліктің рәмізі. Бұл ұғым дау-жанжал немесе араздық ұғымын бермейтінін есте ұстау қажет. Бұл – қосым­ша теңгерім. Тек осындай ұғым ғана теңге­рім құрып, тіршілікті толыққандылыққа жеткізіп, біртұтас қыла алады.

Екінші негізгі ереже – өзара құрмет. Біз әрбір адамның ерлер мен әйелдердің ерекшеліктері мен әдеттеріне құрметпен қарауға тиіспіз.

– Әлемнің барлық бақсылары арасында рухани байланыс бар ма? Болған жағдайда жылына қанша мәр­те жиналасыздар? 

– Әрине, біз бір-бірімізбен тығыз байланыста боламыз. Әсіресе бұл байла­ныс белгіленген күндері жылына кемінде екі рет жиналып та тұрамыз. Сондай басқо­суларда біз кез келген мәселені шеше  аламыз. Ал бұл рухани әңгіме болған­дық­тан, бізге жеке кездесудің қажеттілігі ша­малы.

Автор: Қасаболат БЕКБАЙ

 

http://alashainasy.kz/society/45014/

Рубрика: