Sorry, this entry is only available in Казахский For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.

f7dbd9100442de59e16e702fd17a6829 (1)Жаһанданған заманда интеграцияға ұмтылыстың болуы заңдылық. Шағын мемлекеттерді былай қойғанда, алпауыт елдердің өзі экономика мен саясатта өзіне серік іздейді. 

Одаққа бірігу, бір жағынан, экономикалық мүддеге бай­ланысты болса, екінші жағынан қорғанудың бір әдісі іс­петті. Себебі біз континенталды, мұхитқа шығар тура жолы жоқ мемлекетпiз.

 

«Досы көпті жау алмайды» деген нақыл сөз өз маңызын жой­­ған емес. Тарихи деректерге сүйен­сек, шекараны біржола ашып тастап, одақ құрған деректер кездеседі. ХІХ ғасырда-ақ Фран­ция мен Монако, Швейцария мен Лихтенштейн арасындағы ке­дендік одақ – жаңа тарихи ке­зең­дегі зайырлы принцип­термен құ­рыл­ған алғашқы құрылымдар­­дың бірі. Ал қазір АҚШ, Мексика, Канада үштігінің NAFTA одағын, Еуропалық одақты, Оңтүстік-шығыс Азиялық АСЕАН, Оңтүс­тік Американың бірқатар елдерін қамтитын Mercosur сияқты бірнеше әлемдік құрылымдарды атауға болады. Осы аталған құ­рылымдарға мүше-мемлекеттер­дің қай-қайсысы да әлемдік бә­секеде өз мүддесін қорғау үшін ғана емес, бір-бірінің мүддесін бірлесіп қорғау үшін де біріккен.
Кедендік одақ та осы мақсатта құрылған. Шілденің алғашқы күні екі жылдығын атап өткен кеден­дік одақ туралы «оның пайдасы­нан зияны көп» деген пікірді бұқа­ра­лық ақпарат құралдарынан та­лай рет оқыдық. Қарсы пікір таратушылар «Ұлттық қауіп­сіздігімізді айтпағанда, эконо­микалық тұрғыдан тиімсіз» деген уәжді алға тартып келді. Деген­мен, арада екі жыл өткенде ке­дентану саласындағы маман­дардың, сарапшылардың пікірі басқаша сипат ала бастады. Олар: «Бүгінгі жаһандану заманында кедендік одақ керек, біз кедендік одақтан кете алмаймыз. Кедендік одақ түрлі бағыттағы ынтымақ­тастыққа жол аша отырып, бір­лескен өндіріс орындарын құру есебінен одақтас елдердің ин­дустрияландыру саясатына ық­пал етуге мүмкіндік беріп, сыртқы та­уарлар экспанциясынан қор­ғануға жол ашады. Елдердегі та­уар құны теңестірілген соң, бәсе­келестік басталатыны тағы бар. Ал бәсеке бар жерде, сапаның артатыны заңды құбылыс» деп отыр. Мұндай пікір апта басында Мәскеуде Ресей, Қазақстан және Беларусь елдерінің экономист-сарапшылары бас қосқан ха­лықаралық жиында айтылды.
Қазір осы бағыттағы зерт­теулер нәтижесін шартты түрде екі топқа бөліп қарастыруға бо­лады. Алғашқысы – Ресей, Беларусь және Қазақстан үшін БЭК және Кедендік одаққа бі­рігудің зардаптарын бағалауға арналса, екіншісі – Украина ин­теграциялық бірлестікке қосыл­ған уақыттағы оң көрсеткіш­тер мен зардаптарды ашып көрсете­ді. Зерттеу авторлары ТМД кеңісті­гіндегі ықпалдастыққа қатысты болуы мүмкін алты нұсқаны іріктеп алған.
Бірінші нұсқа – «Базалық 0» – БЭК құруды және бұрынғы кеңес республикалары арасын­да интеграциялық үдерістерді те­реңдетуді көздейді.
Екінші нұсқа – «Базалық 1» – Қазақстан, Ресей және Бела­русьтің БЭК аясында күш бірік­тіруіне мүдделі болмақ. Үшінші нұсқа – Украинаны ТМД аума­ғында еркін сауда аймағына қо­суды, төртіншісі – Украинаның Еуроодақпен ықпалдастығын күшейтуді және ЕО-мен еркін сауда аймағын қалыптастыруды, бесінші нұсқа – Украинаны БЭК базалық келісімдеріне қосуды қарастырады. Алтыншы нұсқа бойынша Украина Бірыңғай экономикалық кеңістікке кіруі тиіс. Сөйтіп, 2011-2030 жылда­ры Украина экономикасы үшін ықпалдастықтың тиімділігі 219 млрд долларға бағаланады деп күтілуде. Ал БЭК аяғынан тік тұрып, оның қатарына Украина қосылған жағдайда, 2011-2030 жылдары төрт елдің жалпы жиын­тық табысы 1,1 трлн дол­ларға жетеді екен.
Біз бұл деректерді Еуразиялық даму банкі басқарма төрағасы Игорь Финогеновтың Мәскеуде өткен жиынға дайындаған баян­дамасынан алдық. Еуразиялық даму банкі басқармасының өкілінің пайымдауынша, соңғы алты айдағы зерттеулер нәти­же­сінде, алынған қорытындылар ТМД елдерінің қоғамдастығы мен мамандарының назарын ауда­рып отыр.
– Күні бүгінге дейін Кедендік одақтың геосаяси маңызына назар аударылмады. Мысалы, бұл күнде Қытайдың экономика­лық үстемдігінен қорықпайтын ел жоқ. Көршіні былай қойған­да, алыста жатқан қуатты Еуропа мен АҚШ-та бұл мәселені назар­дан тыс қалдырмайды. Ресеймен одақтас болу осы Қытайдың Қа­зақстанға қатысты үстемдігін тежеп, тепе-теңдік сақтауға мүм­кіндік береді. Бұл ретте Қазақ­-­стан өзінің Еуропа мен Қытай арасын­дағы көпір іспетті екен­дігін көрсетеді. Ол Ресей аумағы арқылы еркін жүруге арналған дәліз сияқты. Бұл алғышартты орындауда Қазақстанның да сүбелі үлесі бар, – дейді Еура­зиялық даму банкінің төрағасы.
Қазақ қоғамында да Кеден­дік одақ, Еуразиялық одақ жайлы талқы көп. Біздің қоғам бұл интеграцияны қолдайтындар және қолдамайтындар болып бөлініп кеткендей. Бұған дейін Трубецкой, Савицкий секілді орыс философтарының әңгіме­лерінен аспай жүрген еуразия­шылдық, Еуразиялық одақ тура­лы идея соңғы кездері жаңаша түрленіп, басқаша сипат ала бас­тады. Біз Еуразиялық одақ жайлы ғылыми тұрғыда зерттеулер жүр­гізіп жүрген ғалым, саясаттанушы Жарас Омарұлы Ибрашевты сөзге тарттық.
– Бұл сұрақ төңірегінде біз көп ойландық, өйткені бұл да шешілуі тиіс проблемалардың бірі. Менің шәкірттерім еліміздегі Еуразиялық одаққа қарсы жа­зылған материалдарды түгелімен жинап, зерттеп шықты. «КСРО-ны қайта құру жолындағы одақ», бұл — түбірімен қате айтылған сөз. Мен бұл жайлы көп ойлан­дым. Көп зерттедім. Менің ойымша, олар интеграцияның не екенін білмейді немесе білуді қаламайды. КСРО кезінде еш­қашан интеграциялық ансамбль болмаған. КСРО күштің, зорлық-зомбылықтың іс-әрекетімен құрылған. Ал күшпен пайда болған нәрсе мәңгі болмайды. Еу­разиялық одақ белгілі бір ке­лісімнің, интеграцияның нә­тижесінен туындап отыр. Әр мем­лекет өз егемендігін сақтап қа­лады. Ал КСРО-да ондай бол­ған жоқ. Ол одақ мемлекеттерге тәуелсіздік бере алмады. Арала­рында келісім деген атымен болған жоқ. Бәрі де Мәскеуден басқарылды. Яғни олар интегра­циялық байланыста болған жоқ. Ал Н.Назарбаевтың өзі ұсынған одақ интеграцияға жаңаша көз­қараспен қарау қажеттігін туын­датты. Жалпы, әлемде 100 пайыз тәуелсіз мемлекет жоқ. Егер бір мемлекет халықаралық бір құ­жатқа қол қоятын болса, егемен­дігінің 1 пайызын жоғалтады деген сөз. Өйткені ол — халық­аралық ұйым. Әлемде интегра­циясыз өмір сүретін бірде-бір мемлекет жоқ, – дейді Жарас Ибрашев.
Сарапшылар кедендік одақ­тағы басты жетістігімізді тауар айналымының өсуімен байла­ныстырып отыр. Бұған статистика дәлел бола алады. Ресейдің өнді­ріс және сауда министрлігінің мәліметтері бойынша, КО мем­лекеттері арасындағы сауда айналымы 2009 жылы – $73 млрд, ал 2010 жылы – $88 млрд, 2011 жылы – $100 млрд-тан асты. Эко­номист Есенжол Алияров біз­дің елде­ріміздің экономикасы тығыз бай­ланысты болғандық­тан, Ке­ден Одағы аясындағы интег­рация­ны заңды феномен деп қарас­ты­рады.
– Ірі өндіріс орындары Ке­дендік одақтың жұмысына 2 жыл толғанына қарамастан, жағым­ды мүмкіндіктерге қол жеткізіп отыр. Ендігі мәселе, бұл Қазақстан­ның экспорт құрылысын диверсифи­кациялау, бизнес саласы үшін қо­лайлы жағдай туғызып, оның орындалуын қадағалау. Кеден­дік одақ құрылуынан пайда бола­тын мәселелер негізінде жаңа әрекет­тесу механизмдердің жетілмеуі­нен немесе олардың жоқтығы­­нан орын алады. Біздің тауарлар­­дың бәсекеге қабілеттілігі­нің әлсізді­гінен және бағаларды реттеудегі келеңсіздіктерден және басқа да факторлар әсерінен туындайды. Бұл мәселелердің алдын алу және олардың шешу жолдарын ай­қындау мен орындау арқылы сатылы түрде Одақтың жұмысын тиімділікке әкелуге болады. Біз интеграциялық бірлестік жағым­ды немесе жағымсыз деп бір жақты емес, оның орнына жа­ғымды немесе жағымсыз көрсет­кіштерге әкелетін экономи­ка­мыздың проблемаларын бірлесіп талқыласақ қана ілгері жылжи аламыз, – дейді Есенжол Алия­ров.
Экономист Қанат Берентаев «Кедендік одақ – геосаяси, бір­тұтастығымыздың кепілі» деген ойда. Себебі трансұлттық ком­паниялар Кедендік Одақ немесе Еуроодақ тәрізді эконо­мика­лық-интеграциялық одақ­тармен емес, жекелеген мем­ле­кеттермен жұ­мыс істеген тиімді.
– Соңғы кездері сыртқы күш­тердің тікелей араласуымен бөлшектеу үрдісі анық байқалады. Оның соңғы мысалы – Ливия. Қазір Сирияның басына бұлт үйіріліп тұр. Одан кейін Иранға тықыр таянады. Жақында Әзір­байжан меджилисі тарапы­нан мынадай арандатушылық әрекет болды. Әзірбайжан депутаттары өз елін Әзірбайжан Республи­ка­сы деп емес, Солтүстік Әзірбай­­жан Республикасы деп атауды ұсынды. Демек, бұл – Иран аумағы­ның жартысын қамтитын Үлкен Әзір­байжан күн тәртібінде тұр деген сөз. Төрт-бес жылдан кейін әлем­нің саяси картасы айтар­лықтай өзгеретін болады. Осындай ал­мағайып заманда өзімізді сақтап қалудың бірден-бір жолы – ай­мақтық блог құру. Еуразиялық одақтың құрылуы – әлемдік тәртіптің екінші үлгісі. Қазір осы екі үрдіс арасында күрес жүріп жатыр. Қай үлгінің жеңіп шы­ғарын 2017 жылға қарай білетін боламыз. Иранның ядролық бағдарламасына қатысты Үлкен Әзірбайжан сценарийі жүзеге асса, Каспий теңізіне үлкен қатер төнеді. Каспий экологиясы мен Еуропаны қуат көздерімен қамта­масыз ету үшін БҰҰ-ның бітім­герлік күштерін кіргізуі мүмкін, – дейді Қанат Берентаев.

Сабаева Гүлбаршын

http://www.aikyn.kz/articles/view/26220

Рубрика: