Sorry, this entry is only available in Казахский For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.

fbd86e75b89f0e42593ae5c2ec020115Нұрғиса ЕЛЕУБЕКОВ (фото)

17 жылдан кейін Қазақ елі ми­грант­тарға әбден тәуелді, сырттан келген жұ­­мыс күшіне кіріптар мемлекет атануы мүм­кін. Бұған қоса, елдегі «екі қолға бір кү­­рек іздеген» жастарымыздың да сырт ел­дер­ге нәпақа іздеп кету үрдісі жиілейді. Се­­бебі қазірдің өзінде елде жұ­мыс­сыз­дар­дың шынайы дерегі ресми деректе көр­се­тіл­­геннен екі есе жоғары. «Нақ қазір елі­міз­­де екі адамның біреуі жұмыссыз екені есеп­­теліп отыр. Бұл бір жұмысшыға, бір жұ­­мыс­сыз­дың барын айғақтаса, бес-ал­ты жылда жұмыссыздықпен күрестің ба­ғытын өзгертпесек, үш адамның екеуі жұ­мыс­сыз қа­лып яғни халықтың үштен екі­сі жұ­мыс­сыз­дық синдромына ұшырауы мүм­кін» дейді мамандар.

Мұндай мәлімдемені кеше еліміздің бас са­рап­шысы Талғат Мұсабеков жа­рия етті. Мұса­беков мырзаның пайым­дауын­ша, қазір бізде шетелдік тех­но­ло­гияға, шетелдің мамандарына, сырттан келген мигранттардың қара күшіне жүгі­ну тенденциясы өсім беріп отыр. Ат­қарушы биліктің бұл үрдіспен күр­е­су­дегі бағыттары әлі де толыққанды же­тілмеген. Сондықтан бола­шақта қазақ­ты нәпақасыз қалдырмауымыз үшін мемлекеттік маңызды шешімдер қа­былдануы керек. Ал ол қандай ше­шім­дер болуы қажет? Мәселені шешу­дің тетігін алдымен қай саладан бас­та­ға­нымыз жөн? Енді осыны сарапталық.

Алдымен денсаулықты түзеу керек

Болашақта біз жұмыссыздық фено­ме­нінен шығар жолды айшықтаймыз десек, алдымен денсаулығымызды түзе­геніміз абзал. Бұған қатысты дерек­терді келтірсек, мәселен, елімізде 2000 жылдан бері денсаулық саласына бө­лін­ген қаржы 10 есеге өскен. Бірақ Қазақ­стан әлем бойынша дімкәс елдер­дің алдыңғы сапын әлі де құрап тұр. Туберкулез ауруы бойынша 2011 жылы әлемдік тізімде 102 орында болсақ, 2012 жылы 104-орынды ме­же­леппіз. Ал ТМД елдері бойынша, қа­тер­лі ісік, қант диабеті, жүрек ауруы тәрізді дерттерді ауыздықтауда Ресей, Беларусь, Украина, Қырғызстан бізден оқ бойы озып тұр.

Мұндай деректерді алға тарт­қан сарапшыларымыз дертті ха­лықтың жұмысқа қабілетсіздігі де басым болатынын ұмытпауды баса айтып отыр.

Талғат МҰСАБЕКОВ, сарапшы маман:

– Денсаулық саласына қатысты жағым­сыз жайттарды екшелеп, сол мәселені ше­шіп алмай, халықтың жұмысқа қабілетін арт­тыра алма­сы­мыз анық. Осы салаға бө­лініп жат­қан қаржы жыл сайын өсім беріп отырады. Демек, халықтың ден­сау­лы­ғына салынған қаржы өзін-өзі ақтауы тиіс. Егер біз алдымен ден­сау­лықты түзеуден баста­ма­сақ, халықтың өсімі жайлы да ауыз аша алмай қаламыз. Соңғы жылдары елімізде демографиялық көрсеткіш анағұрлым өсім бермей отыр. Бұл күні ертең өсім болмаса, еңбекке қабі­летті адамдардың да қартая бе­ре­­тінін көрсетеді. Қазірде бейресми де­ректер елдегі жұмыссыздық са­ны­ның көрсетіліп жүрген дерек­тер­ден екі есе жоғары екенін ай­қын­дай­ды. Болашақта бұған қатысты салмақты шешімдер қабыл­дануы керек. Халыққа қызмет көрсететін ме­дициналық мекемелердің қыз­ме­тінің сапасы артуы қажет. Әлеу­мет­тік қызмет түрлерін жетіл­дір­ге­німіз жөн. Өзіңіз білесіз, біздегі нақ осы салалардың жұмысы ақсап жат­қа­ны белгілі. Ендеше, алдымен ха­лық­­қа әлеуметтік қызмет көрсету са­ла­сының жүйесін жетілдірген аб­зал.

Кәсіби жұмысшылар қайда?

Бұдан соң мамандардың байып­тауын­ша, елде ұлттық кәсіби жұмысшы табын қалыптастыруға күш салған жөн.

Мысалы, бізде қазір гастар­бай­тер­лерге қа­тыс­ты «арзан жұмыс күші» деген ұғым бар. Осыған бай­ла­нысты болар, елге енетін миг­рант­тардың саны күн санап өсіп отыр. Мамандар осы гастарбайтерлердің жұмысына қатысты «жұмыстары арзан болса, олар несіне біздің елді жағалай­ды? Олар­дың дені құрылыста жүретіндіктен, істейтін жұмыстарының құны да қомақты» деседі.

Жалпы, бұған қатысты деректерге жү­гін­сек, 2010 жылы біздің елімізді 800 мың­ға тарта мигрантты қабылдап алға­ны үшін халықаралық көші-қон ұйымы әлем­дегі «мигрантқа мейірім таныт­қан» ел­дер­дің алдыңғы сапына қосып жібергені бел­гілі. Ал сырттан ағылған жұмыс күшінің дүм­пуі осындай болғанда біз қалайша ұлттық кәсіби жұмысшы күшін қалып­тас­ты­ра аламыз?

Мейрам ҚАБДРАХМАНҰЛЫ, экономист сарапшы:

– Қазір бізде қарапайым ғана құры­лыс мамандары тапшы. Кәсіби құ­ры­лыс­шы, дәнекерлеуші, сылақшы деген­дер мүлде жоқ десе де болады. Біздің қазақ үй сал­дыр­са, отандық жұ­мыс күшіне жүгінбейді. Бірден Өзбек­стан жұмысшыларына қолқа сала­ды. Сонда қазақтың құрылысын қа­шан­ғы өзбек салуы керек? Бір ескеретіні, сол өзбек ағайындарға үй салдыртқың келіп, арзан баға ұсынсаң да дереу келісім береді. Өйткені олар құрылыс материал­дарын үнемдеп, сапасыз қызмет көрсетіп, қажет болса, үйге қа­жет­ті деп алынған құрылыс мате­риа­лының 80 пайызын сатып жіберіп, бір көргенге жап-жақсы баспана тұрғызып береді. Ірі құрылыс орындарында да жүрген сол оқымаған, білімі жоқ құры­лысшылар. Осыдан барып са­лын­ған құры­лыс қайдан сапасыз болмайды? Қай­дан сапа болады? Ал аңқау қазақ құры­лысының тез біткеніне қуанып, артынан сапасыз құрылысты қайта жөндеп, екі-үш есеге шығындалып жатады. Сырттан келген жұмыс күшінің мақсаты – сапалы қызмет көрсету емес, қалтаңызды қақшу. Бізге осыны ескеретін кез жетті. Олардың елімізге келіп тауып жатқан табысы қомақты. Сон­дықтан заңды қатайту керек. Қол­даныстағы заңды қатайтпасақ, миг­рант­тардан тазара алмаймыз. Негі­зін­де, қазақты жұмыссыздықтан алып шы­ғудың ең төте жолы – кәсіби-техни­калық ұлттық жұмыс күшін пайдалану. Ол үшін бұрынғы кәсіптік-техникалық училищелерде жас­тар­­ды оқытуды қолға алып, қазаққа орта кәсіпті мең­гер­туге мемлекеттік тұрғыда күш са­лынуы керек. 

Абзалында, мамандардың байып­тауын­ша, бүгінде ресми дерек бойынша елде жұмыссыз азаматтар саны 1,5 млн-ға жетті. Өзін-өзі жұ­мыс­пен қамтып отырған отандық азамат­тардың көрсеткіші де аса жо­ғары емес. Сондықтан болашақта бұл мә­селені ба­йыппен шешіп, бейқамдық та­нытпағаны­мыз жөн.

Қазақты «жалқау халық» дегенмен ке­лі­суге болмайды

Негізінде, жұмыссыздық туралы сөз еткенде, қайсыбір қауымның «қазақтың өзі жалқау, халық өзі тырбанып еңбек еткісі келмейді. Халық нарыққа бейімделе ал­май отыр» дескен пікірлерді өрбітеді. Де­генмен «бұл жерде халықтың алдындағы мемлекеттің борышы ұмыт қалмауы керек» деседі мамандар.

Сапабек ӘСІПҰЛЫ, жазушы, ғалым:

– Біздің елімізде халық­тың өмір сүретін аймақтары қолайлы және қо­лай­сыз ай­мақ­тар болып бөлінеді. Оның бірі егіні бітік, сулы-нулы жерлер болса, енді бір аймақ – қуарған, шөл және шөлейт жер­лер. Ол жерлер – жатқан бір қу дала. Осы ай­мақтарда халық тұрып жатыр. Сол халық­тың ішерге суы жоқ, малы­ның жейтін азығы жоқ, азы­ғы өз алдына, малдың ба­сын көбей­тейін десе, оны өрістетіп жаятын жайы­лы­мы жоқ. Міне, жағдай қандай! АҚШ-та, Канадада, басқаны қой­ғанда, «бізден дамуы артта қалды, ғылымы жетіл­меді» деп, біз мұрын шүйіріп, менсінбейтін Оңтүстік Африкада құ­нар­сыз, суы тапшы, нәрсіз жерлерде тұра­тын жан­дар­ға жала­қы­сына қоса, үстеме төлем­ақы төленіп тұ­ра­ды. Бұл үрдіс жағ­дайы төмен деңгейдегі Үндіс­тан­ның өзінде жүзеге асып отыр. Бұл – бізге сабақ болатын дүние. Қа­зір қазаққа қойылатын басты айыптардың бірі – қазақ­ты «жалқау халық» дейді. Мұ­нымен келісуге болмайды. Өмір сүруі­не қолайсыз аймақта тұрып жат­қан халықты жалқау деуге бол­майды. Құзырлы орындар бұл мә­се­лені мықтап ойла­нып, халықтың алдын­дағы боры­шын ұмытпауы керек. Ішкі миграция мәселесін оңтайлы ойластырып, шөл және шөлейт аймақта тұра­тын, қолай­сыз ауыл­дарды мекен еткен халыққа жұ­мыс істейтін орындар, өндірістер ашылуы керек. Бола­шақта халықты болашағы бар елді мекен­дер­ге ауыс­ты­ру ісін жеделдеткен жөн. Олай ет­пе­сек, 5-6 жылдан соң, шынымен де, бұ­қа­раның жұмыссыз қалуы үдейді. Мем­­лекеттің нақ қазір алаңдауы тиіс дү­ниесі осы болуы керек. 

Міне, осылайша, қазір жері­міздің 67 пайызы – шөл және шөлейтті аймақтар. Бұлар­ды ғылым тілін­де «адам­ның күн көрісіне мейлінше қолайсыз ай­мақ­тар» дейді. «Өнеркәсіп дамытпақ түгіл, ол ау­дан­дарда күн көру – тауқымет» деп есеп­тей­тінін алға тартқан мамандар, келешекте атқарушы биліктің бас ауыртар мәселесінің бірі – осы ішкі миграцияны жүйелеу екенін баса айтуда.

 

Түйін

Қазірде елде жұмыссыздықпен күрестің арнайы жоспары бар. Халықты әлеуметтік қорғауы тиіс министрлік өткенде ғана жұмыспен қам­туға қатысты тиісті бағдарламаны қабылдатты. Халық қалаулылары тара­пынан бұл бағдарлама бойынша бөлінген орасан зор қаржының орын­­сыз жұмсалу фактілері кездескені айтылып, осыған орай, бағдар­ла­ма­ны уақытша тоқтата тұру керектігі сөз болғанымен, бағдарлама ма­құл­дан­ды. Ендігі кезекте сарапшылар тарапынан айтылған ұсыныстар ескеріліп, ең­серілуі тиіс. Әрине, ол үшін атқарушы орган мәселені шешудің ең төте жо­­­лын таңдауы тиіс. Олай етпесек, онсыз да жұмыссыздық қамыты қос өк­­педен қысып жүрген ауылдағы ағайынның ахуалы ауырлап кетері тағы анық.

Автор: Қарлығаш ЗАРЫҚҚАНҚЫЗЫ

 

Алаш айнасы

Рубрика: