Sorry, this entry is only available in Казахский For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.

Қайрат МӘМИ, Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының Төрағасы


– Ұлыстың ұлы күні – адамның ке­лер күннен тілеу тілеп, өткенге есеп беретін, дұшпаны болса ке­ші­ріп, көңілдің кірін кетіріп, бір ағы­нан ақтарылатын күн ғой. Өткен жыл­ға өкпеңіз жоқ па?
– Өткен күн, ай, жыл – тарихтың ен­шісінде. Жыл санап еліміздің әлеуеті артып, экономикасы қуат­танып, жаңа белестерді бағындырып жатқаны, халқымыздың береке-бір­лігі артып, ел тәуелсіздігін баянды ету жолында тұтаса, ынтымақпен еңбек етіп жатқаны – мақтан етуге тұрарлық жетістік. «Қазақтың нағыз Жаңа жылы – Наурыз!» деп Елбасы айтқандай, Ұлыстың ұлы күні қар­саңында артта қалған жылға назар салсақ, өткен жыл – ел дамуының жа­ңа кезеңге өту жылы болғанын бай­қаймыз.
Бірінші, өткен жылдың 1 қаңта­рынан Қазақстанның, Беларусь пен Ресейдің қатысуымен Біртұтас эко­номикалық кеңістік құрудың іс жү­зіндегі кезеңі басталды.

Екінші, жылдың қорытындысы бойынша – ішкі жалпы өнімнің кө­ле­мі жөнінен дүниежүзінің 50 елі қа­тарына ендік. Бұл – әлемнің бәсе­кеге қабілетті 50 елінің қатарына кіру ­жөніндегі мақсаттың орындалға­нын көрсетеді.

Үшінші, өткен жылы «Халықтық IPO» бағдарламасын, нақтырақ айт­қанда, «ҚазТрансОйл» компания­сы­ның акцияларын құнды қағаздар на­рығына шығару жүзеге асырыла бас­тады.

Төртінші, тұңғыш рет Орталық Азия аймағында және ТМД елдері бойын­ша халықаралық «ЭКСПО – 2017» халықаралық көрмесін өт­кізу мәртебесі Қазақстан пайдасына шешілді. Бұл көрме елімізге аса қажетті әрі тиімді жаңа техноло­гия­ларды іске кірістіруге жол ашатын болады.

Бесінші, құқықтық саладағы ре­формалар аясында тұңғыш рет бар­лық құқықтық құрылымдардың қыз­меткерлері түгелдей аттес­тат­таудан өтті.

Алтыншы, Лондон Олим­пиа­да­сында біздің спортшыларымыз 205 ұлттық құрама арасынан 12-орын алып, жеңімпаз ірі державалар қа­тарынан көріндік.

Міне, бүкіл аталған жетістіктер мен оң нәтижелердің бастауында Ел­­басы Н.Назарбаев тұрғанын ха­лық жақсы біледі. Сондықтан 2012 жылы тұңғыш рет Қазақстан Рес­публикасының Тұңғыш Прези­ден­ті күні бүкіл ел болып және халық­ара­лық деңгейде атап өтілгенін де жұрт­шылықтың жыл қуанышының бірі деп тануы заңды.
Жетінші және ең бастысы, 2012 жыл тарихқа Елбасының «Қазақстан – 2050» стратегиясы қалыптасқан мем­лекеттің жаңа саяси бағыты» атты халыққа Жолдауы жарияланып, әлемнің бәсекеге қабілетті ең озық 30 елінің қатарына ену міндеті қойыл­ды. Жергілікті әкімдердің сай­ланбалылығын енгізу туралы шешім қабылданды. Ел дамуының жаңа ке­зеңі басталды.

– Республика халқының 43 па­йы­­зы ауылда тұратынын және олар­­дың басым бөлігі мемлекет құ­ру­шы ұлт – қазақтар екенін ескер­сек, әңгімені қарапайым халықтың жанына жақынырақ жай, осы халықтың әкімдерді өздері сайлауы мә­селесінен бастасақ. Шешім қа­был­­данды, алайда қоғам, ұлттық са­на бұған дайын ба?
– Есіңізде болса, 2006 жылы әкім­дерді сайлауға орай арнайы сы­нақ өткізіліп, елімізде 59 әкім сайлау арқылы қызметке тағайындалған болатын. Яғни бұл мәселеде ел ішін­де ақ пен қараны ажырата алатын тә­жірибе бар деуге болады.
Нұрсұлтан Әбішұлы биылғы Жол­­дауында: «Біз басқаруды орта­лық­сыздандыруды сауатты жүр­гізуіміз керек. Орталық­сыз­дандыру идея­сының мәні – шешім қабылдау үшін құқықтар мен қажетті ре­сурстарды орталықтан өңірлік би­лік органдарына беру», – дегенін бі­леміз. Бұл – жоғарыдан келетін пәр­меннің азайып, әкімдердің ше­шім қабылдау құқығы кеңейіп, қа­жетті ресурстар орталықтан өңірлік биліктің қолына ауысуына қол жет­кізуді көздейтін нақты әрекет. Сөй­тіп, 2013 жылдан бастап 2533 әкім, соның ішінде селолық, ауылдық ок­ругтердің, кенттердің және аудандық маңызы бар 50 қаланың әкімдері сай­ланатын болады. Бұл – барлық дең­гейдегі әкімдердің жалпы саны­ның 97 пайызы. Меніңше, қоғам да ұлттық сана да бұған дайын. Қазақ елі­нің ақыл-ойы, саяси саналылығы, сауа­ты қай елден кем? Басқа елдерде де солай, электорат үшін күреске тү­­седі, сайлауға қанша үміткер түс­сін, озық ойлы, қолынан шаруа ке­летін, іскер, өзінің бағдарлама­сы­мен елді қызықтыра алған кандидат өтеді. Жалпы, осы саяси қадамдар нә­тижесінде елімізде мемлекеттілікті одан әрі нығайту мен қазақстандық демократияны дамытудың жаңа ке­зеңі басталады.

– Білуімше, ауыл әкімінің кан­ди­датурасын аудан әкімі ұсынады. Ха­лық мақұлдайды. Мәслихат бе­кітеді. Неге халық ұсынбайды лайық­ты кандидатты? Неге әкім? Бұл тамыр-таныстыққа, рушыл­дық­қа, өзіне жағымды, айтқанынан шықпайтын адамды тартуға жол ашып жүрмей ме?
– Жалпы, Елбасының мемле­кет­тік басқарудың жаңа түрін қалып­тас­тыру мақсатымен ұсынып отыр­ған жаңа бағдары жергілікті өзін-өзі басқаруды дамыту тұжырымда­ма­сына тың серпіліс әкелері анық. Сон­дай-ақ демократиялық дамуға не­­гізделген бұл үрдіс көптеген ұлт өкіл­­дері тұратын елімізде халықтың топтық, рулық, тағы басқа ерек­ше­ліктерімен емес, ортақ ұлттық мүдде төңірегінде ұйысуына жол ашатын болады. Неге үміткерді әкім ұсы­на­ды? Өйткені ол халықпен жұмыс істеп отыр ғой, кімнің елдің ісін алға апара алатынын жақсы біледі. Оның үстіне, біріншіден, мәслихат депу­таттарын халық таңдайды. Ал әкім­дерді мәслихат мүшелері сайлайды. Яғни сайланған әкім енді тағайын­далған әкім тәрізді «жоғарыдағы та­­ғайындаушы басшым мені қыз­метімнен алып тастар ма екен» деп қылпылдап отырмайды, керісінше, халықтың ойынан шығуға тырысады, билікке өз талаптарын халықтың атынан тіке қоя алады. Халық сені­мі­нен шығу үшін белсене жұмыс іс­тейтін болады. Бұл өз кезегінде жер­гілікті өзін-өзі басқарудың са­па­сын арттырады. Екіншіден, ауыл­дық, аудандық деңгейдегі әкімдердің өкілеттілігі кеңейеді. Үшіншіден, арнайы кеңестер арқылы қоғамдық бақылау күшейіп, халық әкімдік­тер­дің шешімдеріне тікелей қатыса ала­ды. Осы тәжірибе әбден орнық­қан соң болашақ әкімнің кандида­ту­ра­сын халықтың өзі ұсынуы әбден мүм­­кін.

– Ауыл әкімінің ең жанды жері – әкімнің өз бюджетінің жоқтығы еді. Әкімшілік аумағында тұратын кә­сіп­керлерге қол жайып, іс бітіре­тін. Енді оларға ақша қайдан, қалай бө­лінеді. Оның көлемін кім белгі­лейді?
– Билікті орталық­сыз­дан­дыру­да­ғы мақсаттың бірі – жергілікті жер­лердің өзіндік бюджетін қалып­тастыру, жұмыстарын жүйелі жос­пар­лауға мүмкіндік беру екені белгілі. Бұл орайда жергілікті мәсли­хаттарға зор жауапкершілік арты­лып отыр. Бұрын мәселе облыс, ау­дан орталықтарындағы кабинеттерде ше­шіліп, дайын шешім төменге тек орындалу үшін түсірілетін болса, енді жергілікті әкімшілік өз мә­се­лесін, негізінен, сол жердің өзін­де шешу­ге мүмкіндік алады. Енді оларға ақша қайдан, қалай бөлінеді, оның кө­лемін кім белгілейді деген мәселеге келсек, бұл әзірше кесіліп-пішілме­ген мәселе. Елбасы Жолдауда ауыл әкі­мінің бюджетінің болуы туралы айт­ты. Ендігі жерде Үкімет ауыл әкі­мі бюджеті қалай, неден құралатыны жөнінде нақты ұсыныстарын әзір­леп, Парламентке ұсынуы күтілуде. Егер ауыл әкімінің өз бюджеті болса, ор­талыққа тәуелсіз, жалтақсыз өмір сү­рер еді. Ал әкімнің сол құралған қар­жыны және мемлекеттік бюд­жет­тен 15 бағдарлама аясында бөлі­нетін ақшаны қай мақсатта пайда­ланатынын қалай шешеді деген мәселеге келсек, мұнда да ауыл бел­сен­ділерімен, тұрғындарымен кеңе­се, келісе отырып, қаржыны қай са­лаға бөлу ауыл әкімінің өз құзы­рын­да. Халық бюрократиядан құты­лып, билік – адамдармен қоян-қол­тық жұмыс істейтін болады.

– Сайланған әкімге халықтың аза­­­маттық бақылауы күшейеді. Егер қандай да бір түсініксіз ахуал қа­лыптаса қалса, сайлаушылар әкім­нен есеп беруін өздері талап ете ала ма, болмаса мәслихатқа немесе құ­қық қорғау, әділет органдарына жү­гінуге тиісті ме?
– «Мемлекеттік қызмет туралы» заң­ға сәйкес, сайланған әкім өзіне жүк­телген міндеттерді орындамаса не­месе округтегі тұрғындар оның мә­селе шешуге қабілетсіз екендігін бай­қаса сайлаушылар есеп талап ете ала­ды. Ал егер қандай да бір қыл­мыс­тық заңбұзушылыққа орын бер­се, әрине, құқық қорғау, әділет ор­ган­дары түсірілген шағым немесе тексерістер негізінде жауапқа тар­ты­лады.
Жалпы, ел аманатын арқалатқан әр әкім Президенттің «Әкім халқына жа­қын болуы керек. Елдің тыныс-тір­шілігін, мұң-мұқтажын, бес сау­сағындай біліп, оны шешетін шебер ұйымдастырушы болуы тиіс. Өр­ке­ниетті елдердің көпшілігінде, жер­гі­лік­ті басқарушыларды сайлау ар­қы­­лы қызметке тағайындау ер­­­те­ректен енгізілген» деген сөзін есін­­де ұстаса, аманатқа қиянат жасамайды деп ой­лай­мын.

– Қоғамның ең басты кесел­дері­нің бірі – танысы, туысы немесе ру­ласының артынан жөңкіліп кө­шіп жүретін басқарудағы коман­да­лық тәсіл еді. Жаңа Стратегияда Ел­басы кәсіпқой мемлекеттік ап­парат қалыптастыру міндетін қой­ды. Бағытымыз дұрыс. Бірақ біздің елдің менталитеті белгілі ғой, ертең басқарушы элитаның шен-шек­пенділердің тұқым-тұқияны арасы­нан іріктелуіне жол беріліп кетпей­тініне кепіл бар ма?
– Мемлекеттік қызметті түбе­гей­лі реформалау ісі Елбасының Қа­зақстан халқына арнаған Жол­дауын жүзеге асырудың бір міндеті екені белгілі. 26 наурыздан бастап өткен жылдың соңында Президент қол қойған «Мемлекеттік қызмет іс­тері туралы» заң белгіленген та­лапқа сәйкес күшіне енеді. Заңның та­лабына орай жиырмадан астам нор­мативтік-құқықтық актілерге өзг­ерістер жасалады.
Әкімшілік реформаның алғаш­қысы «А» корпусына, яғни, Ұлттық деңгейдегі тобына 500, аймақтық дең­гейдегісіне 1500 лауазым иесі енеді. Бірінші топты минист­р­лік­тердегі жауапты хатшылар, комитет тө­рағалары мен орынбасарлары, облыс әкімдігінің аппарат жетекші­лері, қала-аудан әкімдері құрайды. Ұлт­тық деңгейдегі кадрларды ірік­тей­тін комиссияға Президент әкім­шілігінің басшысы төрағалық етеді, ал бірнеше мемлекеттік мекеме же­тек­шілерінен құрылатын аймақ­тық комиссияны облыс әкімі басқара­ды.

– Парламент депутаттары заң­ды қабылдағанда мемқызметкерді сұрыптау талаптары алғышарт­та­рында білімі, заңды меңгеруі, іс­кер­лігі, тәжірибесі әсіресе, тілді біл­уі мәселесін ескерді ме?
– Әрине, олардың іскерлігі, жұ­мыс тәжірибесі есепке алынады. Со­нымен бірге арнайы дайындалған тест сынағын тапсыратын болады. «А» корпусына үміткерлер үш сы­нақ­тан өтуге міндеттеледі. Біріншісі, салаларға қатысты заңдар жиын­ты­ғын білу, екіншісі, мемлекеттік тілді мең­геру, үшіншісі, жеке іскерлік қабі­леттілігін дәлелдеу.

– Әкім сайланды делік, енді ол тест­ке жақсы болғанымен істе шор­қақ болса, оны кім және қандай кри­терийлер бойынша анықтайтын болады. Әлде қазіргі кейбір әкімдер сияқты мына облыстан алып таста­са, келесісіне әкім болып «оқшантай­да» жүре бере ме?
– Мәселе, іскерлігін таныта ал­ма­­са ендігі жерде сайланбалы әкім­нің сол «оқшантайдан» шығып қа­латындығында. Өйткені енді әкімді халықтың өкілдері сайлайды. Ал егер үмітін ақтамаса, халық екінші қайта сенім білдірмейтіні анық. Ал әкім жұмысын бағалау критерий­ле­ріне келсек, бұл, негізінен, үш  талап­пен – салық түсімдерін молайту, жа­ңа жұмыс орындарын құру, қо­ғам­дық-саяси тұрақтылықты сақтау негізінде жүзеге асатын болады.

– «Адам қанша қажетсінгенімен, ол өз үлесінен артық жей алмайды» деп­ті Қорқыт бабамыз. Десе де  жем­­қорлық, сыбайластық, па­ра­қорлық қоғамның кеселіне айнал­ғаны аз ай­тылып жатқан жоқ. Ішіп-жеп, қа­шып кететін әкімқаралар саны да азаймай тұр. Су жаңа әкім­дердің іші­не жымқырма «аурулары» бар­лары мен бұрын қылмыстық топ құрғандар еніп кетпеуін кім тек­се­реді?
– Салық пен прокуратура ор­ган­дарынан үміткерлердің қарызы мен соттылығына қатысты анықтама та­лап етілетін болады. Елбасы: «Жаң­ғыртудың ең маңызды мәселелерінің бірі – сыбайлас жемқорлықпен ке­сім­ді күрес. Бізге сыбайлас жемқор­лық­пен күрестің жаңа стратегиясын жасау қажет» дегені және Мемлекет басшысы ел Үкіметіне әлеуметтік тәжірибені ескере отырып, сыбайлас жемқорлыққа қарсы кешенді бағдар­лама дайындауды тапсырғаны бел­гілі. Ал жалпы алғанда, соңғы онжыл­ды­қ­та елімізде сыбайлас жем­­қор­лыққа қарсы күрес саласында айтарлықтай құқықтық база қалыптастырылды. Алай­да өмір бір орнында тұрмайды ғой, уақыт жаңа өзгерістерді талап ете­ді. Сондықтан бұл саладағы нор­ма­тивтік-құқықтық база 17 заңмен жетілдірілді. Заман талабына сай, мүмкіндігінше жемқорлықтың жо­лын кесуге бағытталған бұл заң­дар ұлттық заңнаманы қолданыс­тағы халықаралық стандарттарға жақын­дата түсті.

– Жақында Бас прокуратура Пар­ламентте құқық қорғау сала­сына жолбикелердің өтіп кетпеуін тексеру үшін жалғандық детекто­рын, яғни, полиграфты пайдалану мә­селесін көтерді. Сіздіңше полиг­раф­ты пайдалану қаншалықты заңды және қаншалықты тиімді болады? Биік лауазымды мем­ле­кеттік қызметтердегі шенеуніктерді жем­қорлықтан, басқа да арамза әрекеттерден арылту үшін осы құ­рылғыны пайдаланса, нәтиже берер ме еді?
– Жалғандық детекторы бүгін пай­да болған жаңалық емес. КСРО-ның кезінің өзінде де қолданылуға рұқсат етілгені мәлім. Тіпті амери­калықтар полиграфты тергеу iсi бойынша 1921 жылдардан берi қол­данады. Ал енді бұл құрылғыны пай­да­л­анудың өрісіне келсек, бүгінгі күнде 60-қа жуық елде полиграфты ресми түрде пайдаланады. АҚШ-тың қы­лмыстық істерді тергеп-тексе­ретін полициясы осы полиг­рафтың көмегiмен жылына 30 мыңнан астам қылмысты әшкерелейді екен. Сон­дай-ақ жеке компаниялар,  фирма­лар, банк жүйесі осы құрылғыны өз қыз­меттерінде керекті кезде пай­да­ла­на­ды. Алайда мемлекеттік қыз­меттегі шенеуніктерді қызметке аларда бұл аппаратты жалпылама түрде қолдану әлі еш елде кіргізілген жоқ.

– Полиграфты құқық қорғау са­ла­сында қолдануға рұқсат етілді дейік. Оның нәтижесі іске бұлтарт­пас дәлел ретінде тіркеліп, сотта ай­ғақ бола ала ма?
– Полиграфты тергеу ісіне қол­дануға қатысты айтар болсақ, жал­ғандық  детекторының  қорытындысы бөлек айғақты дәлел ретiнде есепке алынбайды. Бірақ та полиграф нәти­жесі оқиға бойынша күдіктінің қан­шалықты шын жауап беріп отыр­ғанын анықтауға мүмкіндік береді.
Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаев құқық қорғау органда­ры­ның алқа мәжілісінің кеңейтілген оты­рысында, ішкі істер органдарына қызметкерлерді жұмысқа қабыл­да­ған кезде полиграфты белсенді түр­де қолдануды ұсынғаннан кейінгі жерде, Бас прокуратура, жақында  осы мәселенің заңдылығы жағын реттеу мақсатында Парламентте «Қа­зақстан Республикасының  заңы­на өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заңының жобасын таныстырғаны белгілі. Бұл Заң жо­басы Парламенттің талқылауын­да. Мамандардың полиграфтық тест қорытындысының сенiмдi ақпарат беруi 99 пайызды құрайтыны туралы пікірін ескерсек, оны арнайы орган­дарда кеңінен қолдану қоғамға бір­шама пайда әкелуі мүмкін.

– Кешегі қазақ даласының пар­ла­меті, соты, прокуроры – билері еді. Үш кемеңгер – Төле би, Қаз­дауыс­­­­ты Қазыбек би, Әйтеке би Тәу­ке ханның ақылшысы, сүйеніші бол­ды. Абылай ханның тұсында Бай­далы мен Қарауыл Қанай, Ес­келді мен Балпық, тағы да басқа би­лер, өз дәуірінде түйіні қиын, күр­­делі істердің әділ шешімін тауып, жердің тұтастығы мен ел ты­ныштығы үшін қайраткерлік қыз­мет атқарғанын білеміз. Бүгін­гінің билері – құқық қорғау, әділет саласының басшылары сондай қай­раткерлік деңгейде ме, тарихи ке­зеңде Елбасы төңірегіне топтаса, сүйе­ніш бола алды ма?
– Билер институты дала демок­ра­тиясының қайнары болғаны анық. Тәуелсіздіктің алғашқы күнінен-ақ Парламент, әділет және құқық қор­ғау органдары елімізде әлемнің кез кел­ген елімен тең терезелі мемле­кетімен үзеңгі қағыстыра алатын деңгейде болуы үшін жаңа заңдар қа­былдады, құқықтық реформа­лар­ды жүзеге асырды. Егемендік алға­н­нан берідегі 21 жыл ішінде ел өмірін сапалы заңмен қамтамасыз етуде қаншама депутаттар тер төкті. Пар­ла­мент төрағалары, әділет саласы мен бүкіл құқық қорғау салаларының кешегі, бүгінгі басшылары, ең бірін­ші Конституцияны жасақтау үшін жинақталған арнайы комиссияның мүшелері тарихи кезеңде Елбасының төңірегіне топтасты, ел бірлігі, ты­ныш­тығы мен береке-дәулеті үшін күр­ескен қайраткерлік дәрежеде көріне білді. Егер біздің еліміз заман талабына сай заңдар қабылдауда көрші мемлекеттерден оқ бойы озық тұрса, бұл – кешегі билердің бүгінгі із­басарларының бабалар мирасына лайықтылығын білдіреді деп ойлай­мын.

– Қалтарыс-бұлтарысы сан қи­лы ­саясатта жүрген азаматтардың ата­ға нәлет келтірмей, адами қа­сиет­те­рін сақтап қалуы үшін не қа­жет деп ойлайсыз?
– Өзіңіз жаңа ғана ғибратты сө­зі­нен мысал келтірген Қорқыт ба­бамыз «Қонақ келмес үйдің қирағаны жақ­сы, жылқы жемес шөптің шық­пағаны жақсы, адам ішпес ащы су­дың ағысты жылғаларды қумағаны жақсы, атаның атын былғайтын ақыл­сыз ұлдың тумағаны жақсы» деген екен. Десе де қоғам болған соң ақылгөй мен арамза, адал мен жем­қор, діндар мен адасушы қатар өмір сүруге мәжбүр. Сол қоғамда кім қай жолды таңдаса, сол жолға лайық баға­сын алады. Адам ең алдымен өз жо­лын дұрыс таңдай білу керек жә­не сол жолды адал әрі таза жүріп өту керек деп ойлаймын.

– Наурыз – Ұлыстың ұлы күні – Жа­ңа жыл. Осы жылда ел-жұрты­мыз­дың неден арылуын, нені жо­ғалтпауын тілер едіңіз?
– Наурыз – жаңару күні. Ескі ауырт­палықтың барлығы қыспен бір­ге кетіп, енді жаңа үміт, жаңа тір­шілік есігі ашылады. Барша қа­зақ­стандықтарға Ұлыстың ұлы күнінде бақ-береке, ынтымақ тілей оты­рып, мемлекеттігіміз бен ұлттығы­мызға титтей де зияны бар жаман­шылық біт­кеннен арылуын, тәу етер Тәуел­сіз­дігімізді мәңгі жоғалтпауын тілер едім.

– Әңгімеңізге рақмет!

Сұхбаттасқан
Әділ Бек ҚАБА

http://www.aikyn.kz

Рубрика: