Sorry, this entry is only available in Казахский For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.

434_1e461ab48a691f1e5a2a447cd84ed7a3Әрбір өркениетті мемлекет, әрбір халық өзінің өткенін бағамдап, ата тарихын жасайтыны хақ. Төл тарихынан тағылым алып, оның сабақтарын ескеру – мемлекетіміздің дамуының негізгі факторла­рының бірі. Адам қоғамындағы ілгері дамудың бәрі де өткен өмірдің тәжірибесінің нәтижесі. Сондықтан тарихқа зер салып, ата-бабаның өмір-тіршілігін ұмытпау – келешек ұрпақтың адамгершілік міндеті ғана емес, сонымен бірге ілгері дамудың кепілі де. Осы орайда Пре­зидентіміз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев «Қазақстан-2050» стра­тегиясы – қа­лып­тасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Жол­дауында: «Біз ұлттың тарихи санасын қалыптастыру жұмысын жал­ғастыруымыз керек», – деп нақты айтты.

Елбасының тікелей қадағалауымен «Ха­лық – тарих толқынында» атты бағдар­ламаның әзірленуі қолға алынып, мемле­кет басшысы ұлт тарихын жаңа сапалы деңгейге көтеруді тапсырды. «Халық тарих тол­қы­нын­да» атты бағдарламаның нақты мақсат-мін­деттері анықталып, оны жүзеге асы­ру­дың жолдары да қарастырылуда. Бұл жұ­мыс­тың қолға алынуына байланысты Мем­ле­кеттік хатшы Марат Тә­жин­ Қа­зақ­стан Рес­публикасының ұлттық тарихын зер­делеу жө­ніндегі ведомствоаралық жұмыс то­бының кеңейтілген отырысында баяндама жа­сап, онда «Нағыз ұлттық қадір-қасиет на­ғыз ұлттық тарихтан бас­талады» деген сөзі өте орынды айтылған еді. «Ұлттық та­рих мәселесіне бұрыннан жіті көңіл бөліп ке­ле жатқан Елбасы Нұр­сұл­тан Әбішұлы На­зарбаев «Тарих тол­қы­нын­дағы халық» де­ген атпен тарихи зерт­теулердің арнаулы бағ­дарламасын жа­­с­ауды ұсынды», – деді Ма­рат Тәжин осы оты­рыста. Бұл бағдар­ла­маның негізгі мақ­саты: Қазақстанның тарих ғылымын ал­дың­ғы қатарлы әдіснама және әдістеме арқылы сапалы секірісті жүзеге асыруына жағдай жасау; қазақтың ұлттық тарихының көкжиегін кеңейту; ұлттық жаңа та­рихи дүниетанымын қалыптастыру бол­ды. Ара­да бір ай өтпей жұмыс қарқынды түр­де қолға алынды. Осы бағдарламаның көпте­ген міндеттерінің бірі көшпелілердің (но­мад­­­тардың) өркениетін зерттеу мен зер­де­­леу мәселесі болды. Қазақтар ұлы көш­­­пе­­лілер өркениетінің мұрагерлері екені анық. Олар Орталық Азия көшпелілерімен ара­­лас-құралас өмір сүріп, дәстүрлі ерек­ше­­ліктерін сақтап, әлемдік өркениетке өзін­­дік үлесін қоса білген. Алайда сан ға­сыр­лық тарих толқынында, еуроцент­рис­тік көз­қа­ра­с­тар мен кеңестік идеология­ның шыр­ма­уы­нан шыға алмай, көшпелілер өр­кениеті өз деңгейінде зерттелінбей, біздің ата-ба­баларымыздың дәстүрлі мә­де­­ниеті мен бол­мысы, ұлттық ерекше­лік­те­рі тиісінше ба­ғаланбады.

Елбасы Н.Ә. Назарбаев өзінің «Тарих тол­қынында» атты еңбегінде: «Көшпелі қа­зақ­тың өз шыққан тегін және рулық бай­ла­ныстарын міндетті түрде білуі шарт. Бұл бүкіл ұлттың әрбір мүшесі үшін моральдық-этикалық қағидаға айналған. Мұның бәрі – біздің тарихымыздың ежел­ден бергі қасиеттері. Сондықтан да жеті аталық ұс­та­ным қазақ халқының этно-био­ло­гиялық, этно-мәдени, жалпы рухани тұтастығын табиғи түрде қамтамасыз етіп отырған. Жеті атасын білу арқылы әркім көрші рулармен байланысын тарата отырып, одан әрі иісі қазақтың біте қайнас­қан туыстастығына көзі жеткен. Соған дә­лел болған соң ұлт тұтастығының қамқоры болып отырған», – деп атап көрсетті [Н.Ә. Назарбаев. Тарих тол­қынында. – Алматы, 1999. – 35 б.]. Сон­­дықтан да қазақты ұзақ та­рихи да­муы­мыз­да ұлт етіп құраған осы көшпелі рулар мен тайпалардың нақты та­рихын терең жә­не жан-жақты білу ғана ор­тақ ұлттық мүд­дені ту етіп көтеретін иманды қазақ аза­матын қалыптастыра алады. Яғни ұл­ты­мыздың мәдениеті мен тарихы туралы те­рең білім ғана ұлтты жаңа сапалы деңгейге көтереді.

Сондықтан да ҚР Мемлекеттік хатшысы тарихшылар қауымының назарын  орталық­азиялық номадтық өркениетті зерттеудің маңыздылығына ерекше назар аударды, қазіргі таңда ол өркениеттің сақтаушысы қазақ этносы болып отырғандығын айтты. Қазақ этносының археологиясын, антро­по­логиясын, этнографиясын, фольклорын, мәдениеті мен дәстүрлерін зерттеуге күш сала отырып, қазақтардың номадтық өр­ке­ние­тін зерттеу саласында ғылыми және ғы­лыми-қолданбалы зерттеулер бағдар­ла­масын дайындауды, тың тұрпат­тағы тарих оқулықтарын жазуды тапсырды.

Бұл тапсырмалар нақты жүзеге асыры­лып, Республикалық ведомствоаралық жұмыс тобының қаулысына сай Әл-Фара­би атындағы Қазақ ұлттық университеті тарих, археология және этнология факуль­тетінің жа­нынан Көшпелілер (номадтар) өр­ке­ние­тін зерттеу орталығын құру жұ­мыс­­тары қол­ға алынды. Білім және ғылым ми­нистр­лігінің тікелей қадағалауымен «Көш­пелілер (но­мадтар) өркениетін зерт­теу» орталығы 1 қыркүйектен бастап жұ­мыс­қа кіріседі. Бұл туралы тарих, археоло­гия және этнология фа­культетінің деканы, профессор Ж.Қ. Тай­ма­ғамбетов факультет­те өткен кезектен тыс мәжілісте хабарлады. Сонымен қатар ҚазҰУ жанынан зертхана ашылатынын тілге тиек етті. Бұл Елбасының тапсырмасы негізінде Бі­лім және ғылым министрлігінің тарапынан жа­бдықталатын артифактардың архео­ло­гия­лық белгілері бойынша мерзімін анық­тайтын заманауи техникамен қамтамасыз еті­летін зертхана тарих және археология са­ласының деңге­йін жоғарылатады. Со­ны­мен қатар про­фес­сор Ж.Қ.Таймағамбетов ұлт­т­ық тари­хымыз жаңа сапалы деңгейге кө­тері­луі­не Елбасының қосқан үлесі қо­мақ­ты екендігін, осыған сай болашақта тарих, археология және этнология факультетінде көптеген жұмыс орындары бөлініп, жас­тар­дың жа­ңа инновациялық технологиялармен жұ­мыс істеуіне жағдай жасалынатынын атап өтті.

Тарих, археология және этнология факультетінде өткен мәжілісте Көшпелілер (номадтар) өркениетін зерттеу орталығы­ның директоры ретінде мемлекет тарапы­нан ұсынылған көпшілікке танымал ғалым, тарих ғылымының докторы, профессор Т.О. Омарбеков сөз сөйледі: «ҚР Президен­ті Н.Ә. Назарбаевтың «Халық – тарих тол­қынында» атты бағдарламасы дер кезінде қолға алынып, болашақта тарих ғылы­мы­ның жаңа деңгейге көтеріліп, ата-ба­ба­ла­ры­мыздың жүріп өткен жолын айқындауға, одан сабақ алып, алға қарай дамуға мол мүм­кіндіктер берері сөзсіз. Елбасының тап­сыр­масына орай Білім және ғылым ми­нистр­лігі жанындағы Ғылым ко­ми­тетінің ті­келей басшылығымен ғалым­дар және жас зерт­теушілермен бірлесе отырып біз орта­лықтың негізгі атқаратын жұмыстарын ай­қын­дап, соған сай қысқа мерзімде тақы­рып­қа сәйкес 18 ғылыми жо­баны да­­йындап, оны жүзеге асыру жол­да­рын бел­­гіледік. Біз бұл орталықта жұмыс істеу үшін тәжірибелі мамандармен қатар жас­тар­ды да көптеп жұмылдырып отыр­мыз», – деп атап өтті. Аталған бағдарлама­ны іске асыру үшін ҚазҰУ білікті профес­сорлары мен оқытушылары ғана емес, Л.Н.Гумилев атындағы Қазақ ұлттық уни­вер­ситеті, Абай атындағы Қазақ ұлттық педа­гогикалық уни­вер­ситеті, Тарих, Шы­ғыс­тану инс­ти­тут­тары мен шетелден, атап айтсақ, АҚШ, Түркия, Жа­пон, Қытай елде­рінен және т.б. уни­вер­си­теттерден маман­дар тартылды.

Бұл зерттеу бағытының жаңалығы көш­пелі өркениет тарихы әлемдік озық ғылыми ой­лардың жетістіктері мен инно­вациялық ме­тодологияның негізінде жаңа­ша зер­деленеді. Сонымен қатар жаңа тарихи жаз­ба деректер, археологиялық деректер мен ар­­найы зерттеулер ғылыми айналымға қо­сылады, көшпелілер тарихының та­рих­на­ма­сы терең талданады. Осыған байланысты Қазақ ұлт­тық университеттің тарихшы ма­ман­дары Көш­­пелілер (но­мад­тар) өр­ке­ние­тін зерт­теу орталығының мақсат-мін­дет­терін ай­қын­дап, қағидалары мен жұмыс істеу ере­же­лері туралы бағдарламасын жа­сап, Білім жә­не ғылым министрлігінің бе­кі­туі­не жі­бер­ді.

Орталықтың бағдарламасында көрсе­тіл­­гендей, оның негізгі мақсаты әлемдік та­рих­тың шеңберінде Қазақстан мен Орта­лық Азия территориясындағы көшпелі­ліктің да­муын заманауи методологиялық па­ра­диг­ма­лар мен жаңа теориялық ұста­ным­дар не­гізінде терең және жан-жақты зерттеу бо­лып табылады. Осыған сай бірнеше мін­дет­тер де айқындалды:

– жинақталған материалдар мен зерт­теу­лерге сүйене отырып, өркениет фено­ме­ніне ғаламдық талдау жасауға кон­цеп­туал­дық негіз дайындау;

– Орталық Азияда көшпеліліктің (но­ма­дизм) пайда болуының өзіне ғана тән ерекшеліктерін анықтау;

– номадтардың әлеуметтік ұйымы мен құ­рылысын зерделеу;

– Орталық Азия көшпелілерінің эт­ни­ка­лық территориясының қалыптасу мен дәс­түрлі шаруашылығының дамуы үрдісін зерт­теу;

– көшпелілердегі мемлекеттіліктің, басқарудағы ұлыстық жүйе мен саяси-потестарлық жүйелердің пайда болуына талдау жасау;

– дала номадтарының шекаралас оты­рық­шы халықтармен қарым-қатынас­та­рының саяси және мәдени аспектілерін анықтау;

– номадтардың әскери өнерін зерделеу мен оның маңызын айқындау;

– көшпелілердің рухани өміріндегі та­ри­хи білімнің рөлі мен маңызын анықтау;

– ислам мен көшпелілердің дәстүрлі өр­ке­ниетінің тұтастығы мен сабақтастығын анық­тау міндеттері жүктелді. Бұл міндеттер жоғарыда айтып өткен 18 жобаның тақы­рыптары арқылы ғылыми түрде негізделді.

Зерттеушілер Әл-Фараби атындағы Қа­зақ ұлттық университетінде «Көшпелі­лер (но­мадтар) өркениетін зерттеу» орта­лы­ғының бағдарламасын жүзеге асыру үшін, ғы­лыми жаңалықтарымен бөлісу мақ­сатында университет қабырғасында жыл са­йын жүйелі түрде шығатын ғылыми жи­нақ ретінде еңбектер жариялайды. Со­нымен қатар зерттеу орталығының бар­лық зерттеу нәтижелері мен жаңалықтары орта және жоғары оқу орындарындағы оқу үде­рісіне, ондағы оқу жоспарлары мен бағ­дар­ла­маларына, оқулықтар мен оқу құ­рал­дарына, оқу-әдістемелік құралдар­дың мазмұнына енгізіледі.

Бұрынғы кеңестік  дәуірдің  қыспағынан  шы­ғып, өз егемендіктерін алған қазақтар мен Орталық Азия халықтары өздерінің ұлт­тық құндылықтарын қайта жанданды­руға ерекше мән беруде. Кеңестік тотали­тар­­лық жүйе тұсында біз қарастырып отыр­ған аймақ халықтары көптеген ұлттық құн­дылықтарынан айырылып, ал сақталып қал­­ған ұлттық салт-дәстүрлердің, тарих­тың шы­найы мазмұны өзгеріске ұшырады. Ұлт­тың этникалық қасиеттерінің ең бір құн­ды­ларына оның тарихы, дәстүрлі ша­руа­шы­лығы, әдет-ғұрыптары мен мәде­ние­ті жа­тады. Тарихсыз, әдет-ғұрыпсыз ұлт – ұлт емес. Әдет-ғұрып,  салт-санасы өз­гер­ген  ұлт­тың ішкі қасиеттері өзгереді, ұлттық рухы әл­сірейді, сөйтіп, бара-бара жаһандану үр­дісінде басқа этникалық қасиеттерді  қа­был­дап, трансформацияға  ұшырайды.

Біз Орталық Азияның тұрғылықты ха­лық­­тары және бұлармен ежелден аралас жатқан қазақ халқының дәстүрлі көшпелі тарихына, шаруашылық түрлеріне, мәде­ние­ті мен рухани құндылықтарына, олар­дың халықтың өміріндегі маңызы мен қыз­метіне тоқтала отырып, көшпелілердің өркениетінің жоғары деңгейде дамыған­ды­ғын, оның өзіндік ерекшеліктері мен са­бақ­тастығын жаңа бағытта, жаңа дерек­тер мен зерттеу еңбектерін ғылыми айна­лымға қосу арқылы, кешенді түрде зерт­теу­ді қолға алмақпыз.

Қазақтар мен Орталық Азия халықта­ры­ның шаруашылығы мен мәдени дәстүр­ле­рінің біртұтастығы, кейбір ерекшеліктері мен оның себептері – зерттеушілердің на­за­рына аса ілікпеген мәселе. Қазақстан тер­риториясында өмір сүрген көшпелілер­дің шар­уашылығы мен материалдық мә­де­ниеті көрші халықтармен бірегей бо­л­ға­ны­мен, өзіндік ерекшеліктері де бар. Орталық Азия аймағында сан ғасырлар бойы көр­ші­лес өмір сүріп, ортақ мәдени дәстүр­лері қа­лыптасқан туысқан халықтар­дың шар­уа­шылық түрлері, мәдениеті негі­зінен, ұқсас, ортақ. Сондықтан да жаһан­дану заманында бөгде мәдениеттердің экспансиясынан туыстас, тектес мәдениет­тердің бірге те­геу­рін жасауы арқылы да қорғану қажеттігі туын­дайды. Демек, көшпелілер өркениетін зерттеу мәселесінің ғылыми, халықаралық маңызы да аса зор.

Қазіргі кезеңде еліміздегі тарихи білім берудің даму жолдарын қайта пайымдау қажеттілігі туындап отыр. Ғылыми негіз­дел­ген тарихи білім өткенді сараптау арқы­лы ұлттық сана-сезімнің оянуына, халық­тың тарихи жетістіктерін, көшпелілердің әлемдік өркениеттегі рөлі мен орнын айқындауға кө­мектеседі.

Қорытындыны Елбасының 1996 жылы жа­саған Жолдауындағы мына сөздермен аяқ­тағымыз келеді: «Өз тарихымызды жа­ңа­ша оқудың негізінде ғана ұлттық идеяны қа­лыптастыра алуымыз мүмкін», әрине, оған әрбір ғылым саласында жүр­ген ма­мандар мен жастар атсалысуы қа­жет. Өйт­кені болашақтың іргесі берік бо­луы үшін дәс­түрлі тарихымызға негізделген ұлттық идеямыз қалыптасуы қажет.

Ж.Е. ЖАППАСОВ, т.ғ.к., Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ ЖОО-ға дейінгі білім беру факультетінің деканы, Н.А. ТАСИЛОВА, т.ғ.к., Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ Қазақстан тарихы кафедрасының  аға оқытушысы

 

http://alashainasy.kz/politics/44637/

Рубрика: