Sorry, this entry is only available in Казахский For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.

Өткен жылдың аяғында Мәжілістің экс-депутаты Мұ­рат Кәрімов бастаған бір топ қоғам қайраткері Қараған­ды облысындағы Қарқара­лы ау­данының әкімі Х.Мақсұтов мырзаға үшбу хат жолдап, қа­зақ елінің қалыптасуы үшін аса зор еңбек сіңірген азаматтың бірі Кашафутдин Шаһмар­дан­ұлының есімін ұлықтау мақ­сатында бір мектеп пен көшеге оның атын беру туралы ұсы­ныс-тілектерін білдірген-ді.


Image

Сонда Кашафутдин Шаһмар­данұлы деген кім? Ол ел-жұр­тына қандай мұра қалдырды? Бүгін біз осындай сұрақтарға нақты жауап іздей отырып, газет оқырмандарын Каша­футдин Шаһмарданұлымен жан-жақты таныстыруды жөн санадық.  Біз Кашафутдин Шаһмар­данұлы туралы қандайда бір дерек табу мақсатында «Қазақ энциклопедиясы» бас редак­циясынан 2002 жылы басылып шыққан «Ұлттық энциклопе­дияны» парақтадық. Сөйтіп, энциклопедияның төртінші томынан Кашафутдин Шаһ­марданұлының өз заманын­да жастарды оқу-білімге үнде­ген өлеңдер мен қиссалар жаз­ған, соңына өшпестей із қалдыр­ған ақын екендігі туралы біраз мәліметтер таптық. Одан соң қазақ әдебиетінің арғы-бергі тарихында Кашафутдин ақын­ның шығармаларын зертте­ген ғалым бар-жоғын іздестірдік. Ақынның өмір жолы мен ар­тына қалдырған баға жетпес бай мұрасын біраз жылдан бері зерттеп жүрген ғалымның бірі, филология ғылымда­рының кандидаты Зейнолла Салқынбаев екендігін анық­тадық.

Ғалымның айтуынша, ХІХ ғасырдың аяқ шені мен ХХ ға­сырдың бас кезінде қазақ әде­биеті мен өнерінің дамуына татар-башқұрт зиялылары­ның көп ықпал еткені анық. Себе­бі ХІХ-ХХ ғасырда Орта Азия­­да­ғы ағартушылық бағыт­тың басы-қасында көзі ашық қа­­зақ зиялыларымен қатар, баш­құрт-татар оқығандарының тұрғаны тарихтан белгілі. Егер кәрі «тарлан» – тарихқа көз жүгіртсек, сол кезеңдегі «Уә­зифа» және «Ғалия» медресе­лерінде бүкіл түркі халықтары өкілдерінің өнер-білімге үй­ренгені ақиқат. Тағы бір ар­тықшылығы, ХХ ғасырдың екінші жартысында ескіше сауат ашқандардың арасынан орысша оқып, өмірге өзгеше көзқараспен қарай бастаған азаматтардың да болғанын жа­сыруға болмайды. Зиялы қа­уымның осындай бір шоғыры ескі хадим оқуына үзілді-ке­сілді қарсы шықты. Олар ха­дим оқуының өмір сүруге пайдасыз екенін тап басып, түсіне білді. Сөйтіп, көкірек көзі ашық, зиялы қауым өкіл­дері дінмен қоса, дүниенің тылсым күшін танып-білуге үйрететін жаратылыстану пә­нін игеру қажеттігін білім қу­ған жастарға жан-жақты уа­ғыздай бастады. Олар бұ­рын­ғы усул-хадимнің орнына, усул-хадис әдісімен білім алуды жолға қоя бастады.

– Егер зерделеп қарасақ, сонау бір жылдардағы усул-жадит әдісімен оқытудың басы-қасында өз заманының ғұламасы Шаһабуддин Мар­жанидің тұрғанын айқын аңғарамыз. Ал дәл осы адамнан ілім-білім, тәлім алған Каша­футдин Шаһмарданұлы секіл­ді парасатты, озық ойлы, оқыған азаматтың қазақ әде­биеті мен мәдениетіне, халық­тың әлеуметтік дүниетаным­дық әлеміне ықпалы өте зор болды. Әсілінде, ұлты татар немесе башқұрт ақындары­ның қазақ тілінде шығарма жа­зып, ұлттық әдебиетіміздің дамуы­на үлкен үлес қосқан деректері аз емес. Мысалы, Қарқара­лы өңірінде өмір сүрген атақты Бекметевтер өз заманында Қа­зақстанның қоғамдық және экономикалық, мәдени өмі­ріне белсене араласқан. Тіпті қазақ халқының ұлттық салт-дәстүрлерін, тілін жетік мең­герген татар-башқұрт зиялы­лары көптеген игілікті істерге ұйытқы болумен қатар, қар­жы­лай көмек те көрсете білген. Мысалы, Халиулла Бекметев­тің інісі Мұхамед-Мақсұт Бекметев Қазақстандағы әлеуметтік теңдік жолында­ғы қозғалысқа белсене аралас­-қан. Халиулла аға сұлтан Құ­нанбай қажымен дос болған және жиі араласып тұрған. Қа­лада мешіт, медресе сал­ды­­рып, осы аймақта кен көз­дерін ашуға зор еңбек сіңір­ген. Құ­нанбай қажы Қарқаралы­да мешіт салдырарда оның жо­басы мен салынатын орны жө­нінде Бекметевпен ақыл­да­-сып, оның пікірлеріне құлақ асқан. Бөренеден шегесіз қию­ластыра салынып, халық ара­сында «Көк үй» атанып кет­кен, Құнанбай қажы салдырған мешітке кезінде Абай жиі ба­рып тұрған. Кеңестік кезең­де бірнеше ондаған жылдар бойы қараусыз қалған қажы­ның мешіті тәуелсіздік алған соң қайта жөнделіп, халыққа қызмет ете бастады. Ал бүгін әңгіме өзегіне айналып отыр­ған ХІХ ғасырда өмір сүрген ағартушы-ұстаз, ақын Ка­ша­футдин Шаһмарданұлының есімі шындығында, бүгінгі­нің оқырмандарына соншалық­ты таныс емес. Өйткені ақын­ның шығармалары негізінен, діни бағытта жазылғандықтан, кеңестік кезеңде жұрт көзінен тасада қалып, тек мұрағат сө­релерінен ғана орын алған­ды­ғында. Бұған қоса, Кашафут­дин ақынның өлең-жырлары араб әрпімен жазылып, транскрипцияға түспе­ген­дік­тен, қазақ әдебиетінде жете зерттелмеген.

Жалпы, Кашафутдиннің қаламынан туған 100-ден ас­там еңбек жарық көрген. Ұлт­тық кітапхана мен Ұлттық ғылым академиясының кітап­­ха­на қорында ақынның 27 кітабы әлі күнге сақтаулы дейді зерт­теуші ғалым Зейнол­ла Сал­қынбаев.
Ғалымның пікірінше, К.Ша­һмарданұлының шы­ғармалары сан-салалы, сон­дай-ақ ол – қазақ даласына білім нұрын себуде күш-жігерін аямай еңбек еткен азамат­тардың бірі. Демек, ақынның атын ұлықтаудың еш сөкеттігі жоқ.

– Кашафутдин өлеңдері­­-нің көпшілігі негізінен, ол өмір сүрген заманға тән назира­гөй­лік дәстүрде жазылған. Бір ерекшелігі, ол өз шығарма­ларында шығыстық үлгідегі қисса-дастандарды жаңа маз­мұн мен ерекше пішінге енгізе отырып, өзінше жырға қосқан. Сондықтан да Каша­футдинді татар-башқұрт, қазақ әдебиет­терінің төл перзенті реті­нде қарастырған заңды. Ақын­ның назирагөйлік бағытта жазыл­ған шығармаларының бірі – «Нұрбатыр» қиссасы. Бұл шы­ғарма жазылуы жағынан қа­зақтың «Алпамыс», «Қобы­ланды», «Ертарғын» тәрізді жырларына жақын келеді. Сонымен қатар Кашафут­дин өзінің діни-ағартушылық бағыттағы шығармаларын­да жастарды ілім-білімге ұмты­луға үндеумен қоса, олардың жақсыдан үйреніп, жаман­нан жиренуіне бағыт-бағдар сілтей білген ақынның бірі. Әсіресе, оның «Махулат» деген шығар­масының өз заманында аса зор маңызы болғанын айтқанымыз жөн. Сондықтан ақын Ка­шафутдин Шаһмардан­ұлы­­ның есімін ұлықтай отырып, оның есімі Қарқаралы қаласы­н­дағы мектептің біріне беріліп, осын­дағы бір көше ақын есімімен аталса, нұр үстіне нұр болмақ. Сондай-ақ ақын шығармала­рын қайта бастырып шыға­рудың да еш артықшылығы жоқ. Өйткені ол қазақ жаста­рының болашағын ойлаған асыл азамат еді, – дейді фило­ло­­гия ғылымдарының кан­ди­-даты Зейнолла Салқын­баев.

Дерек-дәйек:

Кашафутдин Шаһмарданұлы, әл-Минзәләви Ас-Сөлеки әл- Қарқаралы (1864, Башқортстан, бұрынғы Уфа губ., Минзәлә уезі, Нәркей болысы, Сөлек а. – 1920) – ақын. Ұлты – башқұрт. Шаруа отбасынан шыққан. Ауыл имамынан тәлім алып, 1883-1892 ж.ж. Қазан медресесінде оқыды. 1982 ж. Уфада медресеге мұғалім болуға рұқсат алып, Семей өлкесі, Қарқаралы қ. Құнанбай қажы мешіті жанындағы медреседе оқытушы болып жұмыс істейді. К. – діни-ағартушылық бағыттағы ақын. Шығармаларының негізгі желісі – жастарды өнерге, білімге шақырып, дін жолын танып-білуге үндеу болды. Ол Ы. Алтынсаринның ізімен «Кел, балалар, оқылық» атты өлең жазды. 1897 ж. қазақтың 400-дей мақал-мәтелін «Ахуал» деген атпен бастырып шығарды. Ақынның «Махулат» (1897), «Манзурат» (1897), «Мінез» (1899), «Оқы, намаз» кітабы (1898), т.б. еңбектері оқу-білім, тәрбие, дін, ғылым мәселелеріне арналған. Ақын шығармаларын үш түрлі сипатта қарастыруға болады: автордың төл шығармалары, шығыстық үлгідегі қиссалары, халықтық фольклорды жинауы. Соның ішінде ағартушылық бағыттағы еңбектерінің жас ұрпақты ұлттық дәстүрде тәрбиелеудегі орны ерекше. К.-нің 27 кітабы Орт. ғыл. кітапхананың қолжазба қорында, Ұлттық кітапхананың сирек кітаптар қорында сақтаулы.

(«Қазақстан». Ұлттық энциклопедия. Т-4. Алматы, Қазақ
энциклопедиясының бас редакциясы, 2002 жыл, 446-бет.)

Жомарт МОЛДАХМЕТҰЛЫ

http://www.aikyn.kz

Рубрика: