Sorry, this entry is only available in Казахский For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.

84345a4e3449192557f385f7ee49d3f8Абай ОМАРОВ (коллаж)

Әрбір мемлекет үшін демографияның ала­тын орны ерекше. Қазақстан үшін  бұл мә­се­ле аса өзекті. Өйткені жер көлемі жағынан әлем­де тоғызыншы орында тұрсақ, ха­лық саны бо­йын­ша 62-ші орынды місе тұ­туға тура келіп тұр. Зерттеушілер мынадай ау­қымды аумақты игеру үшін халық саны 200 млн болуы керектігін ай­тады. Ендеше, сол межеге қалай, қашан жетеміз? Қазақстан халқын 2050 жылы 30 миллионға жеткізу ме­желеніп отыр. Бірақ бүгінгі қарқынмен сол белесті де бағындыруымыз қиын сияқты.

Тәуелсіздік алған 20 жылдағы де­мо­гра­фиялық жағдайымыз қалай? Күні кеше 17 млн адамнан астық деп жаһанға жар салдық. Бұл соншалықты тақиямызды аспанға ата­тын­дай көрсеткіш пе? Алысқа бармай-ақ, көр­ші ала шапанды ағайын­дарм­ен са­лыс­тырып көрейік. 1989 жылғы санақ бойынша  Қа­зақстан халқы 16 млн 466 мың адамды құраған екен. Ал қа­зір  17 млн адамға же­тіппіз.  Яғни 20 жылда  400-500 мың адамға ғана өсіппіз. Дәл осы уа­қыт ара­лығында Өз­бек­станда халық саны бір­неше млн адамға кө­бейіп үлгеріпті. Айталық, 1989 жылы доппы киген өз-аға­ла­рымыз 19,8 млн  болса, биыл бұл елдегі жұрт­шылық саны 30 млн-нан асып жы­ғыл­ған. Сонда бас-аяғы 20 жылда ол елдегі тұрғындар 10 млн адамға арт­­қан екен. Еліміздегі мұндай көрсеткішті ма­­мандар ішкі және сыртқы миграциялық тол­қумен сабақтастырады.

                                                   Нұрғиса ЕЛЕУБЕКОВ (фото)

Мұрат НАСЫМОВ, саяси ғылымдарының кандидаты, Қызылорда қаласындағы «Болашақ» университетінің оқытушысы:

– Бұл тұрғыда жаңалық ашудан ау­лақ­пын. Оның себебін бәріміз де бі­леміз. Бір кездері Қазақстанда жер­гілікті ұлттың үлес салмағы 42 пайызға де­йін төмендеп кеткенін жақсы білеміз. Қалғанын қазақ жеріне түрлі себеп­тер­мен қоныс аударған өзге этнос өкілдері құрағаны белгілі. Соңғы дерек көз­де­ріне сүйеніп көрсек, жиырма жылдың ішін­де өзге ұлттар саны азайып бара жат­қанын аңғаруға болады. Мәселен, орыс­тарды алып қарайық. 1989 жылы біздегі орыс­тардың саны 6 млн 536 мың адам­ды құраған екен. Кейінгі есептеулерде олар 3,7 млн адамнан ас­пай­тыны бел­гілі болды. Сонда жиыр­ма жылдың ішін­де орыстар 3 млн адам­ға жуық азайған. Демографияда осы­ның өзі аз салмақ емес. Сондай-ақ өзге этнос өкілдері арасынан өзбек пен ұйғырдан басқасының барлығы азайып ба­рады. Атап айтқанда, 90-шы жыл­дар­ға дейін елімізде 1 млн адамға жуық немістер тұратын болса, қазірде олар­дың саны 200 мыңға да жетпейді. Бір сөзбен айтқанда, өзге ұлттар өзде­рі­нің тарихи Отандарына оралуға ше­шім қа­был­да­ған. Есесіне қазақтар саны 5 млн адамға көбейген. Яғни, 1989 жы­лы елі­мізде 6 млн 536 мың қазақ тұр­са,  соң­ғы есепте 11 миллионнан ас­қан екен. Яғни, демография мәсе­ле­сінде жер­гілікті ұлт өкілдері үлкен рөл ат­­қа­рып отыр. Маманның айтқаны кө­ңіл жұ­бат­қанымен, бізде бұл тұрғыда про­­бле­ма баршылық. Ертеде әрбір қа­зақ от­басында ең кем дегенде бес-алты ба­­ладан болушы еді. Өкінішке қарай, бүгінгі қоғамда ондай шаңырақ  өте аз кездеседі. Тіпті көп балалы болуды ескінің қалдығы деп қарайтын болдық. 

Қайсыбір жылдарда демография мә­се­лесі сәл-пәл кідіріп қалғанын бәріміз ұмыт­қан жоқпыз. «Бұл халықтың тұр­мыс­тық-әлеуметтік жағдайының төмен бо­луынан қалыптасты» дедік. Одан кейінгі жыл­дарда елдің жағдайы жақсарды. Де­генмен демография дүмпуі орын ала қойған жоқ.

Статистикалық деректерге сүйенсек, қа­зақ ұлты жиі шоғырланған Оңтүстік Қа­зақ­стан, Маңғыстау, Қызылорда об­лыс­та­ры бала туу жөнінен көш басында келеді. Өкінішке қарай, өзге этнос өкілдері басым Сол­түстік Қазақстан, Павлодар, Шығыс Қа­зақстан, Қостанай өңірлері халықтың са­нының өсуі жөнінен «минусқа» кіріп ке­тіпті.

Кей мамандар демография өсіру үшін ана мен балаға жасалатын  қамқорлық өз дең­гейінде болуы тиіс. Қазақстан хал­қы­ның көбеюі мен азаюын қалт жібермей қа­дағалап жүрген демограф Мақаш Тә­ті­мов:

– Отбасыға, әйелге, балаға деген қам­қорлық бізде жоқ емес, әрине, бар. Бірақ жет­кілікті дәрежеде емес. Біздегі балаға бе­рілетін жәрдемақы­ны салыстырмалы түр­де айтсақ, Украинаға қарағанда 1,5 есе, Белоруссияға қарағанда 2 есе, ал Ре­сейге қарағанда 5 есе төмен екен. Құр ән­ше­йін «беріп жатырмыз, алып жатырмыз» деп айтамыз, шынын айтқан­да, жас отба­сы­ларға, аналарға жағдай жасау жағы кем­шін болып отыр. Осы орайда мен  қа­жетті ұсынысымды айтайын. Мысалы, Ал­тын алқаны жетінші балаға береді, Күміс ал­қаны алтыншы балаға береді. Ал төр­тін­ші, бесінші бала қайда қалады сонда? Не­гіз­гі елді өсіретін осы төртінші және бесінші ба­ла емес пе? Қалада жоғалып кеткен төр­тінші бала мен ауылда сирек кездесетін бе­сінші баланы қазір қайта қалыптастыру ке­рек. Алтын мен күміс бар болса, неге қо­ла­ алқаны шығармасқа. Бес баланы бо­сан­ған анаға қола алқаны тағайық. Әл­бет­те, көп балалы отбасыларға әлеуметтік тұрғыда көмек болуға тиіс. Бұдан бөлек, отбасында төрт-бес баланың әкесі болып отырған ерлерді де ынталандыру керек-ау, – деп ағынан жарылыпты.

Қазақстан халқының санын қарыштап өсіру үшін не істеу керек?  Бұл тұрғыда Франция елінің тәжірибесін пайдаланған артық емес секілді. Онда өткен ғасырдың 20-шы жылдарынан бастап халық санын өсіруге аса мән берілген. 1946 жылдары балу тууды көтермелеу саясатына мән беріліп, бұл тұрғыда қаржылай көмек көрсетілген. Соның арқасында 1946-1974 жылдар аралығында француз жұрты 12,1 млн адамға артқан екен. Қазіргі таңда осындай саясатты демографиялық өсімі жоқ елдердің бірқатары қолға алып отыр.

Иә, Қазақстан үшін демография – өзек­ті тақырыптың бірі. Оны жолға қоюға біз­де барлық мүмкіндік бар. Тек әзірге бұл мә­селеге аса мән бермей отырған сияқ­ты­мыз.

Автор: Әділжан ҮМБЕТ, Қызылорда облысы

http://alashainasy.kz/main/44677/

Рубрика: