Sorry, this entry is only available in Казахский For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.

691ab0e3ecbf0e26a627552e60489e55Ұлы Абай жөнінде қаншама ғылыми еңбектер, зерттеулер жазылды! Біз үшін ол – даналықтың сарқылмас қайнары іспетті.

 

Шын хакім, сөзің асыл – баға

жетпес,

Бір сөзің мың жыл жүрсе дәмі

кетпес.

Қарадан хакім болған сендей

жанның,

Әлемнің құлағынан әні кетпес!  – деп Мағжан ақын айтқандай,

 

Абай танымы, Абай ілімі туған хал­қы­мен бірге жасай берері анық. Осы орайда­ғы даусыз бір шындық – Абай дүниетаны­мын әлі толық аша алмай жүргендігіміз. Ал мұның себебі – осы бағыттағы ғылыми ұс­танымдар мен көзқарастың, методоло­гия­ның ұзақ жылдар бойы кеңестік идео­логия та­ла­бына қызмет етіп келгенді­гінде. Абай­танушы, көрнекті ғалым Мекем­тас Мыр­захметұлының пікірін­ше, тек ұлттық, шығыстық таныммен қа­раған­да ғана Абайға жақындай аламыз. Өкінішке қа­рай, күні кешеге дейінгі бү­кіл оқулықтарда бұл жағы ескеріл­меді. Абайдың қалыптасу ке­зеңі баян­далған ғылыми еңбектердің барлы­ғын­да ақынның сусындаған бұ­лағы, даналығының көзі ретінде – тек орыс және Батыс әдебиеті, мәде­ние­ті көрсе­тілді, біз Абайды солар ар­қылы адам болды, ақын болды деп ұқтық. Ал Аб­ай­тану ғылымының бір­ден-бір негізін салушы Мұхтар Әуезов дейтін болсақ, ғұлама жазушы Абай дү­ние­танымы­ның үш рухани бұлақтан құра­латынын және оның қазақ хал­қы­ның руха­ни әлемі мен шығыстың рухани қазынасы және батыстың әде­би әлемі екендігін айт­қан. Біз осы ара­дан шығыс әлемін мүлде жұлып тастадық.

Абайтану ғылымының Әуезов ұсын­ған бағыттан тайқуына, әрине, сол кездегі ке­ңес­тік саясаттың ықпалы болды. Шын негі­зінде, Абай даналы­ғы­ның бірінші көзі – әжесі Зере ар­қылы бойына сіңген туған халқының бай ауыз әдебиетінің мұралары, екін­ші қайнары – «Шығыстың жеті жұл­ды­зы» Физули, Шәмси, Сәйхами, На­уаи, Сах­ди, Фердоуси, Қожа Ха­физ жырлары. Үшінші нәрлі арнасы – орыс және Батыс Еуропа классикте­рі­нің еңбектері еді. Осы­ның алғашқы екеуін Абай орыс тілін үй­рен­генге дейін еркін игерген, қорытқан. Яғни Мекемтас Мырзахметұлының сөзі­мен айтсақ, «Абай отыз жасқа келгенде өз халқының рухани байлығымен және шы­ғыс әлемімен мықтап қаруланған. Бұл екі бұлақ көзі Абайдың дүниета­нымын қа­лып­тас­тырды. Үшінші бұлақ көзі орыс ар­қы­лы жеткен батыстық ілім ортадан қосы­лады. Рас, ақынды­ғына, өлеңдерінің тақы­ры­бына әсер еткен. Бірақ дүниетанымында үлесі жоқ. Мұның дәлелі Абайдың «толық адам» ілімінде жатыр. Бұл ілімнің ба­тыс әлемімен еш байланысы жоқ. Ис­лам мен өзіміздің түркі әлемімен біте қайнасқан».

Атақты Гетенің өзі «Шығыстың жеті ақы­ны бар. Мен оның ең жама­нын­дай да емеспін» деген болса, Абай сол шығыс шайырларының қис­са, дастандарынан, со­лардың да­ныш­пан­дық ой-тұжырымда­рынан ер­кін сусындаған. Бұл ретте М.Әуе­зов «Абайдың Батысынан Шығысы ба­сым, ол Батысқа барғанда Шығыс­қа ар­қа сүйеп, өз ойын сол тұрғыдан айтатын» деген бай­лам ұсынған және сол үшін қатты сынға ұшыраған. Ме­кем­тас ағаның айтуынша, Абайдың дүниетанымын зерттеймін деген жас­тар ең алдымен араб, парсы, шағатай тілдерін білгені жөн. «Неге десеңіз, Абай сөздерінде «жантану», «жанның жібіли қуаты» деген терминдер бар. Бүгінде біз­дің психологтар мен фило­софтар психоло­гия­ны «жантану» деп аударып жүр. Ол дұ­рыс емес, – дейді ол. – Психология – ло­ги­калық ойлар­дың заңдары туралы ғылым. Ол адам­ның бойындағы психика­лық құ­былыстарды қарастырады. Жан де­геніміз Жаратушыдан келді ғой. Оны пси­холог қайдан таниды? «Жантану» де­ген сөз Абай мен Шәкәрімде бар. Олар Жа­ратушы-Иені іздеді ғой. Сон­дай-ақ Абай­да «жауанмәрттілік» де­ген де сөз бар. Бұрын біз бұл сөзді араб пен парсыдан кел­ген деп жүре­тін­біз. Сөйтсек, ол өзіміз­дің топырақта пайда болған, көне түркі сөзі екен».

Шығыс әдебиетінің Абай дүниета­ны­мы­на әсерін және ақынның ондағы дәс­түр­лерді, данышпандық көзқарас­тарды ары қарай дамытудағы, жетіл­дірудегі үлгі-өнегесін терең зерттеген Мекемтас Мыр­зах­метұлы тап осы тақырыпта көп­теген ең­бектер жазды, «Абайтану тари­хы», «Абай және Шы­ғыс» атты басқа да жи­нақ­тары жарық көрді. Мұның сыр­тында елі­міз­дегі ең іргелі оқу орында­рының бірі Абай атындағы ҚазҰПУ-дің жанынан «Аб­ай­тану» ғылыми-зерттеу орталығы ашы­лып, хакім Абайдың адамзатты өрке­ниетке ұлы даналығын жас ұрпақ бойына сіңіру шаралары қолға алын­ды. Абайдың дүниетанымы қалыптас­қан рухани үш бұлағы туралы шын­дық бүгінде ашық ай­ты­ла бастады. Дегенмен абайтану тақыры­бында қа­зіргі мектеп пен жоғарғы оқу орын­дарына арналып жазылған еңбек­терде әлі де біржақтылық басым. Аб­айды әлі де кеңестік, еуропалық қа­лып­қа салып қарағысы келетіндер көп. Сол себепті де Мекемтас Мыр­зах­метұлы: «Абайтану – бүгінгі таң­да» деген мәселені күн тәртібіне қоюы­мыз қажет. Абайдың түркі әле­мі­мен, шығыс мәдениетімен қатынасын те­рең көрсетуге тиіспіз. Жаңалықтың, құндылық­тың барлығы сонда жатыр. Әуезовтің концепциясын қалпына келтірудің маңызы осында», – деп есептейді. Қалай болғанда да, бүгінгі таңда Абайдың шығысы туралы айт­пау – шындыққа қиянат.

Автор: Роза РАҚЫМҚЫЗЫ

http://alashainasy.kz/culture/45020/

 

Рубрика: