Sorry, this entry is only available in Kazakh. For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.

Айдос САРЫМ, саясаттанушы


– Соңғы жылдары «Түркі бір­лестігі, Түркі одағы, түбі бір түркі, бірге бол» деген баста­ма­­лар жиі көтерілуде. Өткен жы­­лы Түркияға арнайы сапар­мен бар­ған Нұрсұлтан Назарбаев «Түр­кі одағын құру» мәселесін түрік ағайындардың алдында тағы қайталады. Бірақ жан-жақ­та шашырап жатқан һәм же­ке-жеке шаңырақ құрып, мем­лекет болып отырған түркі жұрты бір одаққа топтаса қо­юы неғайбыл секілді көрінеді. Жал­пы Түркі одағы ақиқатқа ай­нала ала ма?
– Менің ойымша көп мәсе­ле­нің шешім табуы ықыласқа, ниет­ке байланысты. Мәселен, 86-шы жылы не болмаса оның алдында «КСРО тарқайды, оның орнына жа­ңа тәуелсіз ондаған мемлекет пай­да болады» деген адам болса, «мы­нау жынды ма, не айтып тұр?» дер едік. Я болмаса бірден жын­ды­ханаға қаматар едік. Бірақ сол Жел­тоқсан оқиғасынан кейін, ара­да 5 жыл өтісімен әлемді ті­реп тұрған қаһарлы империя үш күн ішінде күйреді де қалды. Бұл әрине, біздің бағымыз. Қазақ­стан тәуелсіздігін жариялаған күні арада екі сағат өткен соң, Түр­кия ресми түрде еліміздің тәуел­сіздігін мойындады. Бұл Қа­зақ­станның, қазақ жұртының ұмы­тылмас кезеңінің бірі.
Жақында ғаламторды ақ­та­рып отырып, бір суретті көзім ша­лып қалды. Онда Кемал Ата­түрік өзінің мүдделестерімен бір­ге, әлем картасын ашып қо­йып, ондағы түркі тілдес елдерді бел­гілеп қарап отыр екен. Осыған қарап, Кемал Ататүрік те Түркі одағын құруды армандаған бо­лар-ау деп ойладым. Жалпы Түр­кі бірлігін құруды өзіміздің алаш арыстары да ойлады, бірге болу­ға тырысты. Арғы ата-баба­ла­­ры­мыздың да арманы сол еді. Мұ­ның артында тарихи, мәдени, тіл­­дік, діндік  және  басқа да не­гіз­­дері бар екені сөзсіз. Мысалы, осы­дан жүз жыл бұрын біздің Ала­шорда арыстары әлемді ара­лаған кезде, яғни өзбекке, қы­рым татарына, т.б. жерлерге бар­­ған кезде еш аудармасыз емін-еркін сөйлесіп, бір-бірін түсі­ніскен. Ал қазір тілдесуден қал­дық. Бір жерге бара қалсақ не орыс не ағылшын тілін алға тар­тамыз. Бұл арада бір ғасыр өт­кендегі жағдай. Әрине оған осы аралықтағы түрлі саяси жағ­дайлар әсер еткені белгілі. Осы­дан келіп түркі одағын құру қиын, қиял әңгіме деген ойда тууы мүмкін. Тіпті бір қарасаң, мүмкін емес секілді. Бірақ осы мүмкін емес­тің өзі адамды алға ұмтылу­ға жетелейді емес пе?
Мысалы, қарап отырсақ, пост кеңестік кеңістіктегі көптеген интеграциялық жобалардың іске аспай жатуының басты себебі, ас­тарында үлкен рухани негіз жоқ. Халықтың ықыласы жоқ. Мы­сал үшін көшеге шығып кез кел­ген қазақтан сұрашы, Ресей­мен одақ болғысы келе ме, жоқ па? Әрине «жоқ» дер еді. Соңғы кез­де байқап отырмыз, Ресейдің сая­саты, саясаткерлерінің сөзі өз­герген. Олар Кедендік одақ де­генді, Кеңестік империяны жаң­ғыртудың басы деп қабылдайды. Бұл біздің мемлекеттің мүддесіне қайшы келетін дүние. Біз көбіне ин­­теграция дегеніміз – екі ел ара­­сындағы экономикалық қа­рым-қатынас, сауда-саттық, пай­да табу деп қабылдасақ, олар ке­рісінше, саяси мәселелерді ал­ға қояды, яғни әскери, геосаяси мәселелерді. Шынтуайтына кел­ген­де Ресей үшін бақ болатын нәр­се, өзге үшін сор болып шығуы мүмкін. Сондықтан біздер осы­ның бәрін таразыға тартып алуы­мыз керек.

Қытайдың кемеңгер көсемі Кон­фуцийден бір жоғарыға бас­шы болып баратын жігіт келіп ақыл сұрапты. «Бәленбай деген жер­ге патша болып бара жатыр­мын. Көпті көрген дана ретінде маған қандай ақыл бересіз, істі не­ден бастауым керек?» деген ғой. Сонда Конфуций сәл ойланып тұрып: «есімдер мен атаулардың атын түзеуден баста» деген екен. Яғни біздер әр нәрсені айқындап алуымыз керек. Мысал үшін «ин­теграция дегеніміз не, оның пай­дасы қандай болмақ, кеңістігі қандай, соңы қайсы, шеті қайсы?» де­гендей. Осындай мәселелерді қа­зірден бастап анықтап ал­ма­сақ, ертең дау туғызары анық. Қа­зақстанның көп досы да жоқ. Біз еш елмен соғыса алмаймыз. Армиямыз әлсіз, әлеуетіміз кем. Со­ндықтан әр нәрсені айқындап ал­сақ, ешқандай дау болмасы хақ. Мәселен, менің де сөзім емес, қазақстандық саясат­тану­шылардың да сөзі емес, ресей сая­саттанушыларының өзі, «бая­ғы кеңістікте өмір сүрген сая­сат­кер­лер өмірден өтпей, ТМД  ке­ңіс­­ті­­гінде тыныштық, шынайы дос­­­тас­тық, шынайы интеграция болуы мүмкін емес» дегенді ай­тады. Бұған қосылуға болады. Өйт­­кені олардың ішінде жатқан құ­быжық тыныштық бермейді. Се­бебі баяғы заманды аңсауды бір­ден доғару қиын. Түркі бір­лес­тігіне келетін болсақ, мынадай бір нәрселерді түсіну керек сияқ­ты. Саяси өзгерістердің түр-түрі бар. Мысалы, алдағы бес-он жыл­­да шешуге болатын мәсе­ле­лер, жиырма-отыз-елу жылда шешу­ге болатын мәселелер және еш­қашан шешімін таппайтын мә­селелер болады. Яғни біздер ше­шімін таппайтын мәселелердің ал­дын алуымыз керек. Болмаса бір­ден анықтап алу қажет. Ақи­қатын айтар болсақ, біз Қытай­мен, Ресеймен ешуақытта одақ бо­ла алмаймыз. Бұл – басы ашық дүние. Мынаны түсінген жөн. Қытай да, Ресей де алпауыт ел­дер. Біреуінде миллиард  жа­рым, екіншісінде жүз қырық мил­лион адам бар. Олардың эко­но­ми­касы да бізден қырық-елу есе әлеуетті, қуатты. Осы мемле­кет­тер­дің саясаты түпкілікті түрде өз­гермейтінін түсінуіміз керек. Жа­райды, олардың басшылығына Ельцин секілді жайбарақат бір президент келді дейік, ол ары кет­се бес-он жылдың әңгімесі. Ал он бес жылдан кейін я болмаса жиыр­ма жылдан кейін билікке кім келетінін кім білген?!

Жақында Қытай мен Жапония ара­сында аралға байланысты дау туды. Қытай қалаларында он­даған мың адам көшеге шығып, на­разылық білдіріп, жапон биз­не­сін талқандады. Демек мұны Қы­тайдағы үнсіздіктің оянуы деп тү­сінген жөн. Яғни қытайдың бү­гін­гі жастары теңсіздікке, әлеу­мет­тік мәселелердің дұрыс ше­шіл­­меуіне, т.б. нәрселерге на­­­­ра­­зылық таныта бастады. Қы­тайда 600 миллион адам өте ке­дей тұрады. Оларды бағып отыр­ған шығыс аймақтары, нақтылап айт­сақ – теңізге жақын жатқан өңір­лер. Егер де Қытайда топалаң бас­тала қалса, біз тұрмақ Ресей­дің өзі түк істей алмай қалады. Осыны түсінген жөн бізге. Бұл екі им­перия да бізбен мәңгі-бақи дос­тық рәуіште болады деп айта қою қиын. Билікке түрлі адамдар ке­леді. Түрлі көзқарастар болады. Осыны таразылап, соған сай сая­сат ұстанған жөн. Әсіресе Ре­сей­де үлкен өзгеріс болуы ғажап емес. Айтайын дегенім, алпысын­шы жылдары орыстың диссиденті Андрей Амалюк деген жігіт бір мақала жазып кеткен екен. «Ке­ңес одағы 1984 жылға дейін өмір сүре ме?» деген. Сонда ішкі жағ­дайын, жалпы шенеуніктердің ком­мунистік идеяға деген сенім­де­рін жоғалта бастағаны, ұлттық рес­публикалардың оянып келе жат­қанын сөз ете келе, «алдағы жиыр­ма-жиырма бес жылда Кеңес одағы құриды» деген тұжы­рым жасаған. Оның жазғандарын оқы­ған билік, оны есі ауысқан деп тауып, жындыханаға тыққан. Кейіннен жол апатынан қайтыс бол­ғанын білемін. Мәселе оның кө­регендігінде болып тұр ғой. Мұ­ны мысал ретінде келтіріп отыр­ғаным, «бүгінгі күні бұл қиын екен, түркі одағы құрылуы екі­та­лай дүние» деп қарауға бол­май­ды. Яғни біз ондай бола ма, бол­май ма дегеннен гөрі, түркі елдері ара­сындағы түрлі байланыстарды ұлғайта беруіміз қажет. Мұның ақы­ры үлкен бірлестікке алып келуі әбден мүмкін. Әлі есімде, тоқ­саныншы жылдардың басын­да Түркия бостандық алған түркі республикаларымен қарым-қа­тынасын жақсартып, жақын­да­ғысы келді. Біраз жобаларды ұсынды. Бірақ ол кездегі түрік эли­тасы, бизнесі әлі де болса үл­кен ағайын тұсынан келді. Сол тұста біздің де басшылар «кеші­ріңіздер біз үлкен бір ағаның қолтығынан шығып, екінші бір аға­ға құлдық дегiміз келмейді» деген. Бірақ уақыт өте келе түркі одағын құру мәселесі қайтадан алдан шығып отыр. Әсіресе оған бір­неше мемлекет мүдделі. Со­ның бірі Әзірбайжан. Өйткені ол елдің біраз жерін Армения басып алған. Жартылай тәуелсіздігінен айырылып отырған мемлекет. Оны қайтарып алайын  десе  армян­дар Ресейге арқа сүйейді. Сон­дық­тан Ресейге күшті балама та­был­май, ана жер мәселесі ше­шілмейтінін біліп отыр. Екінші бір мемлекет – біз. Өйткені бір жа­ғымыз Ре­сей, екінші жағымызда Қытай им­периясы, үшінші жа­ғы­мыз өсіп келе жатқан, бірақ бо­ла­шағы бұ­лыңғыр мұсылман ел­дері. Түркі бір­лігі дегеннен шы­ғады, біз мы­на бір мәселенi тү­сінуіміз қажет, бізге ортақ радио, ортақ телеар­на, қысқасы ортақ ақпараттық кеңіс­тік қажет. Бұл бізді жақын­дастырады. Кейде тувалардың, хакастардың, сахалардың кітап­тарын қолыма алып ақтара қал­сам, өзіме таныс әдет-ғұрып, салт-дәстүрлерді кездестіремін. Пазыл деген ойын бар. Кіш­кен­тай-кішкентай мозайкалар, ша­шып тастасаң түсініксіз. Суре­ті­мен ретін келтіріп орнына кел­тірсең, ортақ бір картина пайда бо­­лады. Түркі халқы да сол ша­шы­­лып жатқан ойынға ұқсайды. Ре­­тін келтіріп құрастыра алсақ, әлем­­де өзіндік орны, салмағы, ай­тар уәжі бар мықты одақ дү­ние­ге келер еді. Біздің түбіміз бір. Сондықтан бір жеңнен қол, бір жағадан бас шығару қиын емес. Тек ниет болса болғаны. Құ­дайға шүкір, қазір жақындасуға де­ген талпыныс бар, сондай бір про­цестер жүріп жатыр.

– Біз тәуелсіздікке ие бол­ға­­лы неге қол жеткізе ал­дық?
– Жиыр­ма жылдың екі-үш жақсы же­тістігі бар. Мәселен, бі­ріншісі өз жерінде қазақтың са­нының артуы. Бір миллион адам­ның сырт­тан атамекенге оралуы және жа­ңа ұрпақтың дүниеге келуі. Мей­лі ол оқушы болсын, студент бол­сын, тіпті на­шар тәрбие алсын, мін­дет емес, ең бастысы жаңа буын. Ол буын кеңес уақытын көр­ген жоқ. Жүрегі егемен деп со­ғатын жаңа ұрпақ. Екінші үлкен мә­селе, жиырма жыл дегеннің өзі елдің, ұлттың, халықтың белгілі бір саяси көзқарастарының, құн­дылықтарының пайда болуына алып келеді. Мысалы, бүгінгі қазақ баспасөзін алып қаралық, біз билік жағында болайық, оппози­ция жағында болайық, тәуел­­сіз болайық, бизнес бас­па­сөзі болайық бірақ қазақ бас­пасөзін біріктіріп отырған құн­дылықтар бар. Ол құндылықтар – тіл, дін, діл, тарих, мәдениет мә­­се­лесі. Осы жағына келгенде қа­­­зақ баспасөзі қай жақта жүр-се де ортақ бітімге келе алады. Жал­­пы, жиырма жыл ішінде сая­си санамыздың, тарихи сана­мыз­дың, геосаяси санамыздың қаң­қа­сын жасай алдық.

Әңгімелескен
Сейсен ӘМІРБЕКҰЛЫ

http://www.aikyn.kz/

Рубрика: