Sorry, this entry is only available in Kazakh. For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.

Қазақ әдебиеттану ғылымында өзінің әу бастан індетіп келе жатқан белгілі бір тақырыбы бар ғалым – Уәлихан Қалижанов. Жуырда ғалымның әдебиеттану саласы бойынша «Ойкөз» деп аталатын кезекті кітабы жарық көрді. Екі бөлімнен тұратын бұл еңбекте, негізінен, зерттеу өзегіне ай­нал­ғандар – бүгінгі таңдағы әдеби үрдістер мен тәуелсіздік лебімен келген жекелеген туындылар.

 

 

Автордың «Репрессияланған эпостар» деп аталатын мақаласы «Қазақ әдебиеті» га­зетінде жариялана салысымен, қалың оқыр­манның назарын аударды. Бұл ма­қаланың жазылуына өзек болған жайт – 1953 жылы 11-12 сәуір күндері Ғылым ака­­­демиясында қазақтың эпостық жыр­ларының талқылануы. Ғасырлар қойн­ауы­нан жеткен бұл ұлттық рухани мұралар социалистік рухқа сай келе ме, жоқ па, оларға деген партиялық көзқарас қандай болмақ деген мәселе зиялы қауым өкіл­дерінің басым көпшілігін толғантқаны сөзсіз. Тоталитарлық жүйе осы жырлардан теріс пиғыл, таптық астар іздеп әлекке түскені белгілі.

Баяндамашы, әдебиеттанушы ғалым Мә­лік Ғабдуллин өз баяндамасын орыс ті­лінде жасап, оның арты қызу пікірталасқа ұла­сыпты. Мақала авторы баяндамашы та­рапынан сын садағына ілінгендердің қа­тарында М.Әуезов, Ә.Марғұлан, С.Мұ­қа­нов, Б.Кенжебаев сынды ұлттың рухани тіректері болғанын және екіжақты пі­кірталастардың ең алдымен ғылыми емес, саяси мәнге ие болғанын атап көрсетеді. Осы мәжілісті талқылау барысында автор­дың тек ақпараттық деңгейде қалып қой­май, өз тарапынан ғылыми талдаулар да жасай білуі де – жаңаша ойлау барысындағы ізденіс жемісі. Тәуелсіз Қазақстанның р­у­хани мұрасы сол ұлт патриоттары ұстанған по­­зицияның берік  екендігін  дәлелдеп  шық­­қанына назар аудара отырып, тұшым­ды түйін­дер жасайды.

Жинақтағы көлемді де сүйекті мақа­ла­ның бірі – «Әңгіме өзегі – заман, қоғам, адам». Мұнда кітап авторы Қазақстан Рес­публикасы тәуелсіздік алғаннан бері өмір­ге келген әңгімелерге ғылыми сараптама жа­сайды. Ғалым ретінде алдымен назар ау­даратыны – осы бергі кезеңде туған шы­ғармалардың бойындағы көркемдік ерек­шеліктер мен ұлттық және адамзаттық құн­дылықтардың көрініс табуы. Талдауға түс­кен шығармалар қарамы едәуір. Олар­дың арасында бұрын сын назарына  ілін­бей, қағыс қалып жүрген шығармалар да кез­деседі. Зерттеу нысанына ілінгендердің ішінде Ш.Мұртаза, Қ.Жұмаділов, Б.Нұр­же­кеұлы, Т.Нұрмағамбетов, М.Мағауин, Н.Дәуітаев, Р.Мұқанова, Т.Ахметжан, Н.Ораз және т.б. прозашылардың әңгімелері бар.

Кітап авторы кейінгіжылдары дүниеге кел­ген әңгімелерді талдай отырып, баса на­зар аударатыны – олардың көркемдік дең­гейі, ұлттық сипаттардың көрініс табуы, замана көлденең тартып отырған өзек­ті проблемалардың игерілуі сияқты екі-үш мәселе. У.Қалижановтың «Проза жан­рындағы кесек-кесек дүниелері ар­қылы келелі мәселелерді көтеріп жүрген, озық туындыларымен қазақ оқырман­да­рының көз қуанышына айналған, әдебиет алыптары шоғырының белді өкілдерінің бірі – Қазақстан халық жазушысы Шерхан Мұртаза. «Ш.Мұртаза әңгімелерінің бар­лығына дерлік ортақ ерекшелік – ұлттық мінездің ашылуы» (60-б) деген пікіріне бас­қа да әдебиеттанушылардың бас изей­тіні сөзсіз.

М.Әуезов атындағы Әдебиет және  өнер институтына директор болып келгелі У.Қалижановтың бастамасымен бүгінгі әде­биеттану мен өнертану ғылымдарын уа­қыт талаптарына сай одан әрi дамыту ба­ғытында істеліп жатқан шаруалардың өзі бір төбе.

 

Нұрдәулет АҚЫШ,

жазушы

http://www.aikyn.kz

Рубрика: