Sorry, this entry is only available in Kazakh. For the sake of viewer convenience, the content is shown below in the alternative language. You may click the link to switch the active language.

Елімізде іске асырыл?ан ?леу­меттік-экономикалы?, саяси-???ы?ты? реформалар ?о?амны? м?дени-рухани ?міріне жа?а сипат, ты? мазм?н берді.

Сондай т?бірлі ?згерістер отанды? та­рихта орын ал?ан жасампазды? істермен саба?тасып жат?ан­ды?ына к?з жеткіземіз ж?не ол ?згерістер б?гінгі тарих ?ылымы­ны? ?леуметтік ?ызметіне де ы?­пал жасай бастады. ?аза?стан Республикасыны? Президенті Н.Назарбаевты? «Тарих дегені­міз ?ткенні? ?ана саба?ы емес, ол ед?уір д?режеде болаша?ты? да к?рінісі», «?аза? тарихы факті­лерді? ?лі ?оймасы емес, б?л ?зі орасан зор д?йектеуші ж?не д?­лелдеуші к?ш» [1, 237 б.] деген т?жырымы тарихи сананы? жа­?ару ?дерісінде ?лтты? рухани ??н­дылы?тарымызды игерудегі т?бірлі міндеттерді ай?ындайды.
Отан тарихында к?рделі де т?йінді зерттеу нысаныны? бірі – Т?ркістан тарихы. Б?л та?ырып отанды? тарихшылар тарапынан біршама зерт­телге­німен геосаяси ерекшеліктерге сай, концептуалды т?р?ыда ба­йыпты ?арастыруды ?ажет етеді. ?азіргі заман?ы ?ылыми зерттеу ба?ыттарыны? міндеттері осы к?рделі тарихи ??былысты? се­беп, салдарлы байланыстарын, орта? за?дылы?тары мен ерек­шеліктерін ай?ындау?а з?ру.
Т?ркістан тарихы ?азіргі т?­уелсіз мемлекеттер тарихыны? ??рамды б?лігі бол?анды?тан да м?селені жеке ?лтты? м?дделер т?р?ысында ?арастырумен бірге оны т?тас ??былыс ретінде жал­пы за?дылы?тар ше?берінде зерт­теуді? ?з арты?шылы?тары бар. ?лкеде патшалы?, ке?естік биліктер д?ст?рлі ?о?амды жа?а­лауымен бірге ?лтты? болмысты деформациялау саясатын ?атар ж?ргізді.
Т?ркістанда?ы ?лт-азатты? ?оз?алысы тарихнамасыны? к?р­делі сипат алуы, оны? ба?дар­ламалы? ма?саттары, ?ызмет аясы, ?леуметтік-саяси негізі, тіпті ?йымды? ??рылымы бойын­ша ?айталанбас ерекшеліктері бар тарихи ??былыс?а айналып, ?лемдік ?лт-азатты? ?оз?алыспен саяси-идеялы? т?р?ыда саба?­та­суында. М?селені? шынды?ы – б?л ?лт-азатты? ?оз?алысты? ?а­за?стан мен Орта Азия халы?­тарыны? т?уелсіздік жолында?ы к?ресіні? биік шы?ы екендігі ?рі айма?ты? сипатпен шектелмей, ХХ ?. басында отарлы? езгіге, империялы? ?ктемдікке ?арсы ?лемдік ?оз?алыспен ?ндескен идеялас ??былыс?а айнал?ан­ды?ы. Ке?естік тарихнамада осы екі а?и?ат б?рмаланып келді.
Т?ркістан ?лт-азатты? ?оз?а­лысыны? ерекшеліктері, бірін­шіден: ?лке хал?ыны? полиэтни­калы? ??рамынан туында?ан саяси, рухани ?ралуанды? т?рін­дегі ішкі фактордан, екіншіден: тарихи Ресейді? ?о?амды модер­низациялауыны? ?ар?ынды ж?р­гізілуі т?ріндегі сырт?ы фактор­дан туындады.
Отарлы? билік Т?ркістанда ж?дитшілер бас бол?ан интел­лектуалды?, м?дени ж?не адам­гершілік ?зегі ?уатты жа?ашыл а?ыммен бетпе-бет келді. Т?р­кістанды? к?пестер, зиялылар мен діндарларды? білімді жа?а буыны ал?аш рет отарлы? би­лікті? «легитимдігіне» к?м?нмен ?арады. Осы негізде ?алыптас?ан ?лтты? элита ?кілдеріні? ?о?ам­ды?-саяси ?ызметі Т?ркістан ?лт-азатты? ?оз?алысыны? идея­ларын іске асыру?а с?т сайын жа?ындай т?сті.
?лкелік «Шурои Исламия» – М?сылмандар ке?есі ?йымы Б?кілресейлік м?сылманды? ?оз?алыс ы?палымен ??рылды. М.Шо?ай, М.Бехбуди, М.Аб­дурашитхановтар бас?ар?ан «Шу­рои Исламия» либералды? ба?ыт ?стаса, С.Лапин баста?ан улемалы?тар т?рмыста ж?не ?о?амды? ?мірде шари?ат за?­дары мен д?ст?рлі ?о?амды? ?атынастарды са?тап ?алуды жа?­тауымен ерекшеленді. Ал, т?ркістанды? федералистер де­мократиялы? ба?дар ?стап, ?о­?амды? ж?не мемлекеттік ??ры­лыста батыс европалы? ?лгіні жа?тады.
Ташкенттегі большевиктік ?кімет же?ісінен со? «Шурои Исламия» баста?ан Т?ркістан ?лтты?-демократиялы? к?штері Б?кілт?ркістан м?сылмандары­ны? ІV съезінде (1917 ж. 26 ?азан) Т?ркістан м?хтариятын жария­лады. Ал большевиктер Т?ркістан м?хтариятын ты?ыры??а тіреген уа?ытта «Улема» ?йымы «Шурои Исламиядан» іргесін аула? са­лып, ?лкені? болаша?ын боль­шевиктік билікпен ынтыма?­та­су­мен байланыстырды. Осындай идеялы? ?арама-?айшылы?ты? со?ы ашы? теке-тіреске ?ласты. 1918 ж. 18 а?панында Т?ркістан м?хтарияты ?кіметіні? басшысы М?стафа Шо?айды улемашылар «сарай т??керісін» жасап, Ергеш ??рбашымен алмастыруы ар­?ылы саяси ахуалы шат?ая?тап т?р?ан ?лтты? автономияны та?­дырды? т?лкегіне тастады.
Т?ркістан м?хтариятыны? ?ару к?шімен жойылуы, С.Лапин мен М.Шо?айды? эмиграция?а кетуі, ке?естік ?лгідегі Т?ркістан автономиясы мемлекеттік ??ры­лымыны? орнауы да айма?ты? т?тасты?ты ?алыптастыру идея­сын т?ншы?тыра алмады. ?йтсе де, ?лт-азатты? к?рес барысында саяси ?оз?алыстар т??ырна­масы­ны? идеялы? ?зегіне айнал?ан «?лтты? автономия» м?селесін 1918 ж. с?уір айында?ы Б?кілт?р­кі­стан ке?естеріні? V съезінде большевиктер тапты? ?станым­дар?а сай шешті.
Осындай жа?дайда Т?ркістан ?лт-азатты? ?оз?алысы солшыл ?анатыны? ?кілі Т.Рыс??лов бас­та?ан саяси элита т?тас Т?ркістан идеясын большевиктерді? саяси к?рес т?сілдерін ?олдана отырып іске асыруды к?здеді. Жа?а ?о­?амны? билік институттары ны­?ай?ан сайын ке?ес ?кіметіне ?арсы ашы? к?ресу к?рделі сипат алып, к?ресті? саяси тиімділігін азайта бергендіктен стратегиялы? ма?сат ретінде Т.Рыс??лов Т?ркі­стан халы?тарын бірт?тас ?лт?а біріктіру идеясын т?жырымдады [2, 4 б].
Т?ркістан ?лкесіндегі ?лт-азат­ты? ?оз?алысты Алаш ?оз­?алысымен тарихи саба?тасты?та ?арастыруды? ма?ызы зор. Алаш­­ты? О?т?стік ?анаты ту­ралы ?ылыми т?жырымды ал?аш рет ?сын?ан академик К.Н?р­пейіс­ті? т?жырымы бойынша «Алаш» немесе «Алашорда» ?оз­?алысы бірнеше ??рамдас б?лім­дерден т?ратын к?рделі ??ым. Олар, біріншіден, саяси партия ретіндегі Алаш, екіншіден, мем­лекеттік ??рылым т?ріндегі Алаш автономиясы, ?шіншіден, осы автономияны (Алаш атты ?аза?­ты? мемлекеттілігін) бас?ару?а тиісті бол?ан Алашты? ордасы (Алашорда ?кіметі) туралы м?се­лелер. Осы на?ты ?ш м?селе жиын­ты?ы Алаш немесе Алашор­да ?оз?алысы деген ??ымды білдіреді» [3, 5 б]. Дара ??былыс ретінде осылайша ай?ындал?ан ?оз?алысты Т?ркістан ?лкесіндегі осы?ан ??сас ??былыспен салыс­тыр?анда оны? мазм?ны ай?ын­дала т?седі. Т?ркістанда?ы ?лт-азатты? ?оз?алыс барынша саяси ала-??лалы?ымен ж?не ?леумет­тік ?ртектілігімен ерекшеленді. Т?ркістан ?оз?алысын ?лкедегі азатты?, т?уелсіздік жолында?ы к?реске ?лтты?, м?сылманды?, т?ркілік бірлік идеясы негізінде топтас?ан саяси к?штерді? ?йым­дас?ан белсенді ?рекеті деп ба?аласа? керек.
Жалпы, Т?ркістан ?лкесіндегі Алаш ?оз?алысыны? мазм?ны мен сипатыны? ерекшелігін ай?ын­дау ма?сатында таным­ды? шарттылы?тар?а с?йеніп, оны? ?ызметі мен ??рылымын «Алаш ?оз?алысыны? О?т?стік ?анаты» деп негіздеген орынды болатын­дай. Б?л жерде басын ашып айта­тын м?селе, ?ылыми танымда «Шы­­?ыс Алашорда», «Батыс Алашорда» деген орны??ан та­рихи т?жырымдар?а балама ??­былыс іздестіру емес, ?айта ол ??былыстарды? мазм?нды? ??­рылымына жа?а ке?істік ашу басты ма?сат екендігі. Б?ндай т?жырым жасау?а деректік ж?не д?йектік негіздер жеткілікті. Ал­?аш рет б?л т?жырым Т?ркістан­да?ы партия – ке?ес органдары­ны? ресми ??жаттарында «Алаш Орданы?» т?ркістанды? б?лімі «Бірлік туы» газеті органымен ат­тас ?йым болды. «Бірлік туы» газеті 1917 ж. маусымынан Таш­кент­те шы?а бастады. Атал?ан газетті ?йымдастырушыларды? т??ырнамасы д?лме-д?л алашор­да­шыларды? т??ырнамасындай еді» [4, л. 208] деген сипатта не­гіз­делді. Т.Рыс??ловты? Т?ркі­стан­да?ы Алаш ?оз?алысыны? ?ызметі туралы ойлары мен т?­жырымдары 1923 ж. маусымда «Советская степь», 1935 ж. 18 ма­мырда «Казахстанская правда» [5] газеттерінде жариялан?ан е?бектері мен т?рлі сипатта?ы жаз­баларында одан ?рі ?рбітілді.
Б?ндай деректер Т?ркістан­да?ы ?лт-азатты? к?рес т?жірибе­лерін талдау ар?ылы Алаш ?оз­?алысыны? О?т?стік ?анатын дер­­бес тарихи таным нысаны ретінде ?арастыру?а негіз болады. О?т?стік ?анатты? на?ты ?йым­ды? ??рылымы болма?анымен оны? ?ызметіні? мазм?ны ?аза? жеріндегі тарихи ??былысты? ??рамды б?лігі болып саналады. Сонымен бірге Т?ркістан ?лт-азат­­ты? ?оз?алысыны? ??ра­мын­да ?лкедегі жергілікті ?лт зиялы­ларымен ты?ыз бірлікте ж?мыс жаса?анды?тан Алаш ?оз­?алысы О?т?стік ?анаты ?ызметіні? маз­м?нында айма?ты?, конфес­сия­лы? ж?не идеялы? сипатта?ы ерек­шеліктері болды. Т?ркістан­да?ы жергілікті халы?тарды? арасында отаршылы??а ?арсы к?рестегі м?сылманды?, т?ркілік бірлік идеялары Алаш ?оз?алы­сыны? ?кілдері М.Тынышпаев, С.Лапин, М.Шо?ай, ?.?ожы?ов, С.?тегенов ж?не тб. ?айрат­кер­лерді? саяси ?ызметінде жа?а ?ырынан танылып, ?аза? жерін­дегі ?лт-азатты? ?оз?алысты? маз­м?нын байытты. Алаш ?оз?а­лысымен ты?ыз байланыста бол?ан олар ?лкедегі саяси ?оз­?алысты? ж?не Т?ркістан м?х­тариятыны? басшылы?ында ж?ріп, ?аза? мемлекетіні? т?тас­ты?ы м?селесін ал?аш рет ?лтты? идея ретінде к?н т?ртібіне ?ойды. Осы м?селе 1918 ж. 4-9 ?а?тар­дында Т?ркістан ?аласында ?т­кен Сырдария облысы ?аза?та­ры­ны? съезінде арнайы ?арасты­рылды. Алашорда ?кіметіні? аты­нан Б.??лманов, Т.??нан­баев, М.Дулатовтар арнайы ?а­тыс?ан съезд шын м?нінде Алаш ?оз?алысы ?йымдастыр?ан ірі саяси шараларды? біріне айнал­ды. Т?ркістан ?аза?ын алаш?а ?осу м?селесін тал?ыла?ан съезде «Алаш?а ?осылмаймыз деген ешкім бол?ан жо?: к?рі-жас, ?а­расы-т?ресі, байы-кедейі бірауыз болды» [6, 109-111 бб.].
Т?ркістан ж?не Алаш ?оз?а­лыстарында?ы ислам факторы­ны? да ы?палы ?рт?рлі де?гейде бол?анды?ы ж?нінде Д.Аманжо­лованы? «Слабость позиции ислама, очевидно, предопреде­лила выдвижение именно казах­ской интеллигенции на аван­сцену политической арены всего Центрально-Азиатского региона в период революции и граждан­ской войны и сохранение ее вля­ния в советском руководстве Туркестана в начале 1920-х годов. Вплоть до 1924 г. большевики-казахи возглавляли ЦИК, ЦК Компартии и правительство Туркестанской АССР» [7, 74 с] деген т?жырымын ?уаттау?а бо­лады. Б?л т?жырым ?аза? зиялы­ларыны? ?лт-азатты? ?оз?алыс?а діни ма?ыз беруден тартын?ан­ды?ын а??артады. Осы саяси фак­­тор жалпыадамзатты? ??нды­лы?тарды ба?дар?а ал?ан ?азіргі заман?ы саяси ?оз?алыстарды? ?а?идаларымен ?йлесім тауып, ?аза? зиялыларыны? алды??ы орын?а шы?уында шешуші м?нге ие болды.
Алашордашылар?а кешірім жасал?аннан со? Т?ркістанда билік басында?ы ?лтты? саяси элита ?кілдері Н.Т?ре??лов, Т.Рыс­??лов, С.?ожанов, С.Ас­фендияровтар алашшыл ?аза? зиялыларын Ташкент ?аласына ша?ырып, т?рлі ?ызметтерге тарт­ты. Алашты? идеяны? ке­?естік билік жа?дайында жал?а­сын тап?анды?ына ?лкедегі ?аза? облыстарында жер-су реформа­сыны? ?лтты? м?дде т?р?ысында с?тті ж?ргізілуі жар?ын мысал болады. Оларды? басшылы?ымен Ташкент ?аласына топтас?ан ?аза?ты? саяси, шы?армашылы? элитасы ?кілдеріні? ?ызметі м?­дениет тарихында?ы аса бір с?тті де шы?армашылы? т?р?ыда же­місті кезе? болды. М.Дулатов, Х.Досм?хамедов, Ж.Дос­м?­ха­медов, М.Ж?мабаев, С.Асфен­дияров, ?.Бол?анбаев, ?.Бірім­жанов, М.?уезов, Ж.Аймауы­тов, ?.Кеме?геров т.б. ?айраткер­лер­ді? 1924 ж. ?лтты?-территория­лы? межелеуге дейінгі м?дени-а?артушылы? ?ызметі ке?естік би­лік жа?дайында Алаш ?оз?а­лысы к?терген ?лтты? идеяларды батыл іске асыруымен ерекше­ленді.
?лкеде ?аза? зиялыларыны? саяси к?ресті? алды??ы сапына шы?уыны? тере? тарихи ал?ы­шарттары болды.
Ташкент ?аласында?ы «Ке?ес» ?йірмесі ж?не оны? ?ызметі туралы Т?ркістанда ж?не ?аза?­станда бір?атар жауапты ?ызмет­тер ат?ар?ан Д.Нысанбаевты? 1925 ж. 31 ?а?тарында РК(б)П ?ыр?ыз облысты? Ба?ылау Ко­миссиясына жаса?ан м?лімдеме­сінен [8, 173-185 б] аса ??нды ма?­л?маттар?а ?аны?амыз. Де­ректе ?йірмені? т?ра?асы генерал Сейітжапар Асфендияров бол­?ан­ды?ын аталады. Т?ркістан генерал-губернаторлы?ыны? ке?сесінде, елшілік ?ызметте бол?ан генерал С.Асфендияров­ты? танымалды?ы ж?не биік би­лік лауазым иеленуі, ?аза? ?о­?амында?ы д?ст?рлі билеуші ?улеттен шы??ан харизмалы? т?л?асы оны ?йірмені? басшы­лы?ына алып келген.
Т?ра?аны? орынбасары М.Шо­?айды? Ресейді? ІV Мем­лекеттік думасы м?сылмандар фракциясы хатшысы ретіндегі беделі ?лкедегі 1916 ж. ?лт-азат­ты? к?терілісті? патша ?кіметі ?скерлері тарапынан аяусыз басып-жаншылуыны? салдарын тексеруге келген Мемлекеттік дума комиссиясыны? ж?мысына араласуы ар?ылы ке? таны­малды??а ?лас?ан. Осы комиссия т?ра?асы, Мемлекеттік думада?ы демократияшыл к?штерді? сер­кесі А.Ф.Керенскиймен жол­дасты?ы ?лкедегі билеуші эли­таны? арасында М.Шо?айды? «?з адамы» ретінде ?абылда­нуы­на ?олайлы жа?дай еді.
Т?ра?аны? екінші орынба­сары Сады? ?тегенов а?пан т??­керісінен со? Т?ркістан ?ала­сын­да, Сырдария облысында Уа?ытша ?кіметті? уездік, облыс­ты? комитеттерінде жауапты ?ызмет істеген, ?лкедегі Алаш ?оз?алысыны? белді ?кілдеріні? бірі, Алаш съездеріне ?атыс?ан, ?лкелік де?гейде таныл?ан ?лт зиялылары арасында?ы беделді т?л?а. Ол 1918 ж. ?а?тарда Т?р­кістан ?аласында Сырдария об­лысы ?аза?тарыны? съезін ?т­кізуге бастамашыл бол?ан.
«Ке?ес» астыртын ?йірмесін бас?аратын басшылы? органды ?йірмені? бюросы ат?ар?ан, ?йірмені? ке? тарал?ан желісі ж?не к?псанды м?шелері (ті­лек­тестері) бол?ан. Бюро м?шелері­ні? ?р?айсына жекелеген ж?мыс салалары б?лінген. ?йірмені? бюро м?шесі ?о?ыр?ожа ?о­жы?ов Т?ркістан м??алімдер се­минариясыны? т?легі, халы? м?­?алімі, мектеп, медреселерде д?ріс берген. 1912 ж. Орынборда Карими баспасынан жары? к?р­ген ?аза? мектептеріне арнал­?ан ал?аш?ы ?ліппені жазуы да оны ?лке зиялыларына ке?інен танымал етті. ?.?ожы?овты? 1917 ж. а?пан т??керісіне дейін ?о?амды?-саяси ?мірге белсене аралас?анды?ын 1916 ж. к?те­ріліске ?атысушыларды жазалау­ды? ауыр зардаптарын тексеруге Мемлекеттік дума комиссия­сы­ны? ша?ырылуына бастама­шыл бол?анды?ынан к?реміз [9, 336-375 б]. Ол Т?ркістан м?хтарияты Уа?ытша ?кіметіні? ??рамына енген. Бірнеше рет Т?ркатком м?шелігіне сайланып, жерге ор­наластыру бас?армасы басшы­ларыны? бірі ретінде Жетісу­да­?ы жер-су реформасына басшы­лы? жаса?ан, ?лкелік «?осшы» ода?ын ?йымдастырушыларды? ж?не басшыларыны? бірі.
Бюро м?шелеріні? бірі Сан­жар Асфендияровты? Ташкент­тегі ат?ар?ан ?ызметі ?з т??іре­гіне ?лт зиялыларын топтастыра алатындай ма?ызды еді. Ресейді? орталы?ында саяси к?респен танысуы ж?не ?лкедегі евро­палы? демократиялы? ?оз?алыс басшыларымен араласуы оны жас ?лтты? саяси к?штерді? алды??ы легіне шы?арды. Ке?ес ?кіметіні? ал?аш?ы жылдары ТАКСР Денсаулы? са?тау, Жер істері халкомы, Т?ркатком т?р­а?а­сы, ТКП ОК хатшысы ?ыз­меттерінде бол?ан С.Асфендия­ровты? «Ке?ес» ?йірмесімен бай­ланыстылы?ы оны? тапты? м?ддеден ?лтты? м?ддені жо?ары ?ой?ан ?лтжандылы?ынан к?­рініс тапты.
?йірмені? бюро м?шелері Серікбай А?аев Т?ркістан м?х­тарияты Халы? ке?есіні? м?­шелігіне сайлан?ан, офицер М?зарап ?асымов алашорда­шылар жа?ында со?ысып, А?т?бе майданында ?ызыл ?скерді? т?т­?ынына т?сіп, атыл?ан. Ал ?ли­м?хамед К?тібаров та Санкт-Петербургте Жо?ар?ы ?скери-медицина академиясын бітір­ген, ?лкедегі жо?ары білімді ?аза? саяси элитасыны? бірі. Ол М.Шо?аймен ты?ыз жолдасты? байланыста бол?ан. Бюро м?шесі Алдабек Мангелдин, ?йірмені? хатшысы З?л?арнайын Сейда­линдер де ?лкедегі ?лт-азатты? ?оз?алыс?а аралас?ан саяси т?л­?алар еді. Д.Нысанбаев С.?ожа­нов­ты да осы ?йірме басшы­ларыны? ?атарында атайды. Б?л деректі С.?ожановты? ?зі де жо?­­?а шы?армайды. О?ан та­?ыл­?ан алашордашыл деген айып осы ?йірмені? ?ызметінен бастау ал?ан.
?йірме ?ызметінде М.Шо­?айды? идеялы? ы?палы ай?ын а??арылды. ?йірмені? саяси-?йымды? т?жірибесінен ?ткен ?айраткерлер 1917 ж. ?арбалас о?и?алар?а ?ызу араласып, ?л­кедегі ?лт-азатты? к?ресті? ал­ды??ы легіне шы?ты. ?йірме басшыларыны? саяси ?ызметі ?аза? облыстарына да танымал болды. 1917 ж. 15 наурызында ?.Б?кейханов баста?ан зиялылар Минск ?аласынан «?аза?» газеті ар?ылы елдегі игі жа?сылар?а жеделхат жолда?ан [«?аза?» 1917. №223]. ?лт-азатты? ?оз?алыс?а ба?ыт сілтеген жеделхатты? гео­гра­фиялы? аума?ы Т?ркістан­ды да ?амтыды. Б?л тарихи ??­жатты? екі т?рлі ма?ызын атап айтамыз: біріншіден, жеделхат жолдан?ан т?л?алар мен же­делхатты жол­да?андарды? тізімі сол кездегі жа?а ?алыптасып келе жат?ан ?лтты? элита ?кіл­деріні? жеке ??рамын на?тылау?а к?мектеседі; екіншіден, жеделхат мазм?нында к?терілген идеялар Алаш ?лт-азатты? ?оз?алысыны? саяси т??ырнамасын ай?ындап, ?лтты? элита ?ызметінде бас­шылы??а алын?анды?ы.
?йірме Ресейді? орталы?ын­да?ы демократиялы? к?штерді? ?ызметін ?йымды? т?р?ыда ?лгіге ал?ан, ?йірмені? т?ра?асы, т?р­а?аны? орынбасарлары, бюро м?шелері болып ?ызмет б?лісуі осындай т?жырым жасау?а же­телейді. Екіншіден, ?йірмені? ж?мыс мазм?ны оны? отаршы­лы??а ?арсы к?реске ба?ыттал­?ан демократиялы? ??нды­лы?­тар?а негізделгендігін танытады. ?йірме басшыларыны? д?ст?рлі ?о?амда?ы билеуші ортадан шы?­?анды?ы оларды? тапты? ??н­дылы?тардан алыс т?р?анды?ына д?лел болады. ?шіншіден, ?йірме ж?мысыны? басты ба?дары жер­гілікті халы?ты? ?зін-?зі билеуі­не ?ол жеткізу бол?ан. Демокра­тиялы? ??ндылы?тарды ба?дар етіп ал?ан астыртын ?йірмені? осындай сипатты белгілері оны? ?ызметі «Шурои Исламия» ?йымы­­­на емес, Алаш партия­сыны? ?с­тан?ан саяси ба?ытына етене жа­?ын бол?анды?ына к?з жеткізеді.
«Ке?ес» ?йірмесіні? ?ызметі Т?ркістанда?ы ?лт зиялылары­ны? саяси к?рестегі ал?аш?ы т?жірбиесі болды. ?ыс?а мерзім ж?мыс істеп, ?ызмет ау?ымын ке? ?рістете алма?анымен олар­ды? ?рекеті ізсіз кеткен жо?. Оны? басшылары 1917 ж. «Шу­рои Ислам» ж?не Алаш партия­ларыны? ?йымды? т?р?ыда ?а­лыптасуына белсене араласып, ?здеріні? саяси к?ресін осы жы­лы мамырдан бастап жары? к?ре баста?ан «Бірлік туы» газеті ар­?ылы одан ?рі жал?астырды. М.Шо?ай, С.?ожанов, ?.Бол­?анбаевтар редакторы бол?ан «Бірлік туы» газеті Т?ркістан м?х­­тариятыны? ?аза? тілді бас­па­с?з органына айналды. Газет бетінде ?лкедегі ?лт-азатты? ?оз­?алысты? тыныс-тіршілігі к?­рініс тауып жатты. Большевиктік билік орны??ан?а дейін Алаш ?оз?алысыны? О?т?стік ?анаты­ны? ?кілдері ?лкедегі ?о?амды?-саяси ?дерістерге белсене арала­сып, ке?ес ?кіметіні? ал?аш?ы жылдарында?ы ?аза? ?о?амын жа?артуда ?лтты? м?дде ?шін к?реске араласуды? осындай ?л­кен дайынды?ынан ?тті.
Ке?естік ?о?амны? бас?ару ??рылымдарыны? негізін ??ра­?ан ол мемлекеттік ?ызметкер­лер­ді? басты миссиясы екі ?о?ам арасында?ы байланыстырушы­лы? р?л еді. ?здеріні? ?леуметтік жа?дайы, ?о?амды?-саяси к?з­?арастары, тіпті тарихи миссиясы бойынша ерекше ма?ыз?а ие бол­?ан б?л категорияны? арасы­нан ке?естік ?о?амда к?рнекті ?айраткерлерге айнал?ан ?лтты? элитаны? М.Тынышпаев, С.Ас­фендияров, Т.Рыс??лов, С.?о­жанов, Н.Т?ре??лов, А.Сер­?азиев, ?.Ибрагимов, И.То?­тыбаев, Б.Аралбаев, ?.Сар­молдаев, С.Ес?араев, О.Жан­досов, Т.Ж?ргенов, Н.Р?стемов, ?.Палм?хамедов, ?.??дабаев, Н.Саты??лов, ?.Бол?анбаев, ?.?ожы?ов, ?.К?летов ж?не т.б. сия?ты мы?ты ?кілдері ?сіп шы?­ты. Олар Т?ркістан респуб­ликасыны? жо?ар?ы билік ??­рылымдарында басшылы? ?ыз­меттер ат?арып, жа?а ?о?амда ?лтты? ??ндылы?тарды ?алып­тастыру?а елеулі ы?пал жасай алды.
Ке?естік партноменклатура ж?йесі ны?ай?ан сайын ?з ?а­тарын «тапты? жат элементтер­ден» тазарту т?рінде саяси к?рес к?шейе т?сті. Ал билік инсти­тут­тарында?ы ?лтты? элитаны? жо­?арыда атал?ан ал?аш?ы буын ?кілдеріні? ы?палы азая берді. Тоталитарлы? билік оларды ?у­?ын­дауды ?ол?а алды. Осы топ ?кілдеріні? ?стінен ж?ргізілген ал?аш?ы сот ?дерістері бойынша істі бол?андарды? да к?пшілігі т?ркістанды?тар болды. ?лтты? элита ?кілдерін ?у?ындауды? келесі тол?ыны 1932-1933 жж. «Біры??ай жасырын орталы? бас­?ар?ан бірт?тас контрре­во­люциялы? ??рылымдар» деген іспен ?у?ындал?андарды? бас­шы­лары И.То?тыбаев, Б.Арал­баев Т?ркістанда жо?ары лауа­зымды ?ызмет істегендер еді.
Алаш пен Т?ркістан ?лт-азат­ты? ?оз?алысыны? ы?палдас­ты?ы жеке т?л?аларды? ?ыз­метінде к?рініс тапты. Айталы?, М.Дулатов 1912 ж. жаз?ан хат­тарыны? бірінде Т?ркістан ?а­ласында?ы ?аза?, ?збек байлары мен ?ыр?ыз манаптары Мір­жа?ып?а мол ?аржы жинап бер­гендігін, Орынбор?а келіп А.Байт?рсынов, ?.Б?кей­хановтар­мен а?ылдасып «Т?ркістан­да жинал?ан мол ?аржыны, Уфада?ы «?алия» медресесі ш?­кірттеріні? ?ос?андарын «?аза?» газетін шы?ару?а ба?ышта?ан­ды?ын» [10, 298-299 бб.] жазады. Ташкентте жолдары т?йіскен С.?ожанов пен М.Дулатовты? «А? жол» газетіндегі ?ызметінде алаш­ты? идеялар жал?асын тап­ты. Шын м?нінде, М.Дулатовты? «А? жол» газеті ар?ылы Т?ркі­станда ?лтты? идеяны? орны?уы, ке?ес ?кіметіні? мемлекеттік би­лік ??рылымдары туралы ?о­?амды? пікір ?алыптастыруда ат?ар?ан ?ызметі «?аза?» га­зетіндегі ?ызметіні? жа?а жа?­дайда?ы жал?асы болды.
Т?ркістанда?ы шы?арма­шалы? элита ?кілдеріні? бірі – ?.Бірімжанов 1921-1922 жж.
«А? жол» газетіндегі ?ызметінде А.Байт?рсынов пен М.Дула­тов­ты? к?терген идеяларын одан ?рі жал?астырады. 1922 ж. тамызын­да А.Байт?рсыновты? Ташкент­-
ке келген сапары ж?нінде ?а­зым­бек «?аза? хал?ыны? ?алам?а ж?йрік, алты алаш?а аты жайыл­?ан ата?ты азаматы Ахмет Бай­т?рсынов Ташкентке келіп ?айт­ты… келген ж?мысы – Т?ркістан­да?ы екі облыс ?аза?ты ?аза?­стан?а ?осып, ?аза? елін біріктіру. ?ашанда болса ?аза? хал?ыны? ?амын жеп ж?рген ?ам?орын, ?ажымайтын ?а?арманын б?рын сыртынан ?ана ?аны? Т?ркістан азаматтары зор ?ошеметпен ?ар­сы алды» [11, 12 б] деп жазды. Б?л ма?ала бір жа?ынан А.Бай­т?рсыновты? Ташкент сапарын­да?ы тарихи миссиясын ай?а?­таса, екінші жа?ынан оны? к?­семдігін Т?ркістан хал?ы да мо­йын­да?анды?ын а??артады.
?орыта айт?анда, Алаш ?оз­?алысы к?терген ?лтты? идея­ларды? ?атарында Т?ркістан м?селесі мемлекеттік т?тасты?ты ?алыптастыру т?рінде к?рініс тапты. ?оз?алысты? саяси ?ыз­метінде ?аза? ?о?амын жа?а­лауды? демократиялы? ?а?ида­ларын іске асырумен бірге ?лтты? бірлікке ?ол жеткізу міндеттері ?лтты? саяси элита ?ызметіні? басты ма?сатына айналды. ХХ ?асырды? ал?аш?ы ширегінде оларды? саясат сахнасына алып шы??ан осындай ?мірше? идея­лары елімізді? т?уелсіздігі жа?­дайында на?ты іске асты. Со­нымен бірге О?т?стік ?анатты? 1924 ж. ?лтты?-территориялы? межелеуге дейін идеялы? т?р?ыда жартылай жария, жартылай жа­сырын жа?дайда ж?мыс жаса­?анды?ы ж?ніндегі д?йектер О?­т?стік ?анатты? ?ызметі ар?ылы Алаш ?оз?алысыны? геогра­фиялы? ау?ымы ке?ейіп, оны? уа?ыт­­ты? шегі ?зара т?скендігін ай?а?тайды.
Хазрет?лі Т?РС?Н,
?.А.Ясауи атында?ы
Х?ТУ доценті, т.?.д.
Т?ркістан ?аласы

Б?лісу…

Рубрика: