библиотека 18 октября, 2012 Комментарии к записи ?лемдік орталы? «?лы Т?ран» болуы м?мкін бе? отключены

?лемдік орталы? «?лы Т?ран» болуы м?мкін бе?

Т?ркістан ?лкесіні? к?не атауы - ?лы Т?ран айма?ы Бал?аннан Тыны? м?хитына, Оралдан Таяу Шы?ыс?а дейінгі ке?істікті алып жатыр. Т?ран жеріне Албания, Косово, Босния мен Герцеговина, ?ырым, Поволжье, Солт?стік Кавказ республикалары, Орталы? Азия, Закавказияны? шы?ысы, Ирак пен Иран, Солт?стік Ау?анстанны? бір б?лігі, ?ытайды? солт?стік-батысы кіреді. Осынша алып айма?ты заманында д?рілдеткен к?к т?рікті? ?рпа?ы ?айта к?ш алып, «ХХI ?асыр - Т?ркі ?асыры» бола ала ма?
?лемде т?рік этносы басты орында т?ратын алты мемлекет бар. Б?лар: Т?ркия, ?зірбай­жан, ?аза?стан, ?ыр?ызстан, ?з­бекстан ж?не Т?рікменстан. Б??ан ?оса, ?зге мемлекеттерді? ??рамына кіргенмен т?ркі ?леміне жататын айма?тар мен автономиялы? ж?не ?лтты? республикалар бар. Я?ни, Ре­сей­ді? ??рамында?ы Та­тар­стан, Баш??ртстан, Алтай, Тыва, Саха (Якутия), ?ытайды? ??­рамында?ы Шы?ыс Т?ркістан, Молдавияны? ??рамында?ы Гагаузия, Солт?стік Кипрдегі мойындалма?ан Т?рік Рес­публикасы. Сонда Бал?аннан Шы?ыс Т?ркістанды ?оса есептегенде, Саха еліне дейінгі жалпы саны 200 миллион т?ркілер мекендейтін ?лан-?айыр ?лке т?ркі ?леміне тиесілі болып шы?ады. Т?ркі елдеріні? ішіндегі азулысы, ?рине, Т?ркия. КСРО келмеске кетісімен т?рік бірлігін бірінші болып мар??м Т?р?ыт Озал ту ?ып к?терді. Сол кезде саяси-экономика­лы? ке?істік ??рудан бастап, орта? тіл м?селесіне дейін орта?а шы?ты. 1992 жылы осы ма?­сатта Анкарада т???ыш рет т?ркітілдес елдер басшы­ларыны? саммиті ?тіп, ол тек м?дени-гуманитарлы? се­ріктестікке уа?даласумен ая?­талды. Т?ркия б?рын?ы ке?ес еліні? ??рамында?ы т?ркітіл­­-дес елдерді? ?р?айсынан 2000 студентті жыл сайын ?абыл­-дап, ш?кірта?ымен ?амтама­сыз етуді мойнына алды. Сон­дай-а? т?рік студенттері де атал­мыш елдерді? жо?ары о?у орындарында білім алу?а ба­-?ыт алды. Бір жылдан кейін мар­??м Т?р?ыт Озал Орталы? Азия мен ?зірбайжан?а сапар­лап кел­генде, т?ркітілдес ел­дерді? дос­тасты?ын ??ру тура­лы Протокол?а ?ол ?ойылды. Шын­ды?ын айт?анда, б?л сол кезде тек ?а?аз ж?зінде ?алды. 1993 жылы 12 шілдеде, Ал­матыда ?ол ?ойыл?ан келісім бойынша, т?рік м?дениеті мен ?нерін бірлесе дамыту ма?­сатында халы?аралы? Т?РКСОЙ ?йымы ??рылды. Дегенмен «т?рік бірлігі» м?­селесінде Орталы? Азия ел­дері басшыларыны? ?зара к?з?а­-рас бірлігі болмады. Б??ан Т?р?ыт Озалды? ?апыда д?ние салуы да ?з ?серін тигізгені аны?. Б?дан кейін «т?рік бірлігі» 1994 жылы Ыстамб?лда, 1995 жылы Бішкекте, 1996 жылы Ташкентте, 1998 жылы Ас­танада, 2000 жылы Бакуде, 2001 жылы Ыстамб?лда ?ткен ел бас­шыларыны? саммитімен шектелді десек бол?андай. ?ри­не, Т?ркия мен т?ркітіл­дес мемлекеттерді? ?зара м?дени-гуманитарлы? ?арым-?аты­насы студенттер алмасумен шек­телген жо?. Б?л орайда ?зір­байжан, Т?рікменстан мен ?збекстанны? кириллица­дан латын ?арпіне к?шуі н?ти­жесінде ?лкен ?адам жасал­?анын атап айт?ан ж?н. Де­генмен т?ркітілдес халы?тар­ды? жа?ындасуы жолында?ы елеулі адымдар?а к?п ?замай ?збекстан тарапынан сызат т?сті. О?ан себеп бол?ан жай - ?збекті? к?рнекті оппо­зиционері, а?ын М?хаммед Салы?ты? т?рікті? ?ол астынан пана табуы. Оны? ?стіне ?зін ?мір Темір К?реген ??р?ан алып империяны? за?ды м?рагері санайтын Ташкент Т?ркияны? жа?адан «?лкен а?а» ретіндегі р?ліне к?дікпен ?арады десек болады. Кері тарт?ан Каримов­тен со? бейтарап ба?ыт ?стан?ан Т?рікменбашы да шал?ая т?скен. Оны? ?стіне Каспий те?ізіндегі даулы жердегі м?най кеніне байланысты Т?рік­менияны? мар??м президенті Сапарм?рат Ниязов пен ?зір­байжанны? мар??м президен-ті Гейдар ?лиев ?арым-?а­тынасын ?зген болатын. 2001 жылы Ниязов Бакудегі елшісін кері ша?ырып ал?ан-ды. (Екі елді? ?аба?ында?ы м?з 2007 жылы Ниязов к?з ж?мып, орнына Бердім?хаммедов келген со? ?ана жібіді). Т?р­кияны? ?зі сол кезде эконо­микалы? ?иынды??а ?шырап, алды??ы орын?а еуропалы? ба?ытты шы?арды. Ел бас­шыларыны? саммиті т?тас бес жыл бойы ?тпей ?алды.Екінші тыныс жолы «Т?рік бірлігі» идеясыны? екін­ші ?айтара жандануында ?аза?стан басшысы Н?рс?л­тан Назарбаев басты р?л ат?ар­ды. Бес жылды? ?зілістен со? 2006 жылы 17 ?арашада ?зірбайжан, ?аза?стан, ?ыр?ызстан ж?не Т?ркия мемлекеттері бас­шыларыны? 8-саммиті Ан­талья ?аласында ?ткізілді. Бас?осуды? басты о?и?асы Н.Назарбаевты? т?ркітілдес мемлекеттерді? Халы?аралы? Парламенттік ассамблеясын ??ру туралы идеясы болды. «Б?л жа?а ??рылым т?рік бір­лігі жолында б?рын ?ол?а алы­нып, іске аспай ?ал?ан проб­ле­маларды шешуді? на?ты ме­ханизмі болады» деді Елбасы. Б?л идеяны ?зірбайжан, ?ыр­?ызстан, Т?ркияны? пре­зи­денттері ?олдады. М?дени-гу­манитарлы? досты?тан бір­тіндеп экономикалы? досты?­?а к?шу м?селесі ?оз?алды. 2009 жылы Нахичеванда ?т­кен 9-саммитте та?ы да басты фи­гура бол?ан Н?рс?лтан На­зарбаев: «Атат?рік армандап кеткен т?ркітілдес туыс мем­лекеттерді? бірлігіне ?ол жет­кізу ?шін осы жолда ат­?арыл­?ан істі б?гінгі талап?а сай жа?а биікке к?теру керек» деп Т?ркі ке?есі мен Т?ркі акаде­миясын ??руды ?сынды. Ел­басы идеясы бірауыздан ма­??лданды. 2010 жылы ?ырк?йек айын­да Ыстамб?лда ?ткен 10-ме­­рейтойлы? саммитке ?з­бек­стан басшысы та?ы да кел­мегенмен, Т?рiкменстан бас­шысы Бердім?хаммедов ?а­тысты. Т?ркі ке?есіні? хат­шылы?ы Ыстамб?лда орны­-?ып, ке?есті? Бас хатшылы?ы т?рікті? Ресейдегі б?рын?ы елшісі Халиль А?ынджиді? ?олына тиді. Ал?аш?ы ?ш жылда ке?есті ?аржылан­дыруды т?рік ?кіметі мойнына алды. КСРО ??ла?алы бері т??­?ыш рет т?рік бірлігі идея­сын іске асыру ?шін ?ажетті инс­титуттар ?олына алды. Астана ?аласы «2012 жыл?ы т?ркі ?леміні? м?дени астанасы» бо­лып жарияланды. Н?рс?лтан Назарбаевты? бастамасы­мен Т?ркітілдес мемлекеттер ын­тыма?тасты? ке?есі, Парла­менттік ассамблея, А?са?алдар ал?асы ??рылды. 2010 жылы Т?ркия Президенті Абдулла Г?лді? Астана?а сапары ая­сында Астанада Т?ркі ака­демиясы ашылды. Ал Т?ркі Ке?есіні? туы 2012 жылды? тамыз айында Бішкек ?ала­сында Т?ркі Ке?есіні? екінші саммитінде ?абылданды. Саясаттанушыларды? пі­кірінше, т?ркітілдес елдер ?а­уымдасты?ыны? ?азы?ын д?л ?азір ?ш ел: Т?ркия мен ?а­за?стан ж?не ?зірбайжан ?с­тап т?р. Т?ркия мен ?зірбай­жан бас?асын айтпа?анда, ?скери ?ріптес елдер. Ал ?аза?­станны? Ресеймен страте­гиялы? ?ріптестігі Анкарамен байланысыны? тере?деуіне кері ?серін тигізбейді. Н?р­с?лтан Назарбаевты? 70 жыл­ды?ына байланысты Анкара­да ескерткішіні? ашылуы, Елба­сыны? т?ркі ?леміндегі К?ш­басшы екеніні? мойындал­?аныны? ай?а?ы. ?рине, Осман империя­сыны? за?ды м?рагері - Т?р­кия ТМД ке?істігіндегі М?с­кеуді? р?лін баса алмайды. Дегенмен Т?ркияны? ТМД елдерімен экономикалы? жа­?ындасуы Анкараны? ай­ма?та?ы р?лін біртіндеп арт­тыр?ан ?стіне арттыра берері аны?. Еуроода?тан біржола к?­-?ілі ?алса, кім біледі, Т?р­кияны? ТМД мен Азия?а к?рт б?рылыс жасайтын да ж?ні бар. Т?ркітілдес елдер Еуроода?­-ты? ?уатты экономикасымен б?секелесе алмаса да, к?рі ??рлы? ?зіні? энергетикалы? ?ауіпсіздігіні? к?п жа?дайда таби?и газ бен м?най?а бай Каспий ма?ы мен Орталы? Азия елдерімен ?арым-?аты­насына байланысты екендігін жа?сы біледі. Ал б?л жолда?ы алтын кілт т?ркітілдес елдер­-ді?: ?аза?стан, Т?рікменстан мен ?зірбайжанны? ?олында.Т?ре?али Т?ШЕНОВ
http://www.aikyn.kz
Загрузка...

Комментирование закрыто.