1. Абылай ханны? шы??ан тегі жайлы екі т?рлі дерек бар. Бірінде, оны? т?ре т??ымынан шы??анды?ы айтылса, ?азбек бек Тауасар?лыны? «Т?п-т??иянымнан ?зіме шейін» деген кітабында, ?арадан шы??анды?ы жазыл?ан. Онда Абылайды? Жаныс ?арабайды? баласы екендігі айтылады. Б?л е?бекке сенуге бола ма?
2. Б?л кітапта Абылай ?атыгез, еліне жаны ашымайтын жан етіп к?рсетілген. Ол д?шпанымен ?оса, еліне де ?атыгез бол?ан ба?
3. Тарихшылар осы екі т?рлі деректі? ?айсысына с?йенеді?
?арлы?а СЕР?АЗИНА,
Алматы ?аласы

Б?л сауал?а Абылай хан т?л?асын зерт­теп ж?рген маман, филология ?ылым­да­рыны? докторы, ?л-Фараби атында?ы ?а­за? ?лтты? университетіні? профессоры ?нуар Тара?ов жауап береді:
1. Абылайды? шы??ан тегі жайлы ?ай­шылы?ты пікірлер айтылып ж?р. Не­гізінен, оны? а?с?йек екендігіне к?м?н­дануды? еш реті жо?. Ол — Шы??ыс хан ?р­па?ынан тара?ан. Талай шежірелерде оны? т?ре т??ымынан шы??анды?ы жазыл?ан. Кей тарихшылар Б??ар жы­рауды?:
«Ей, Абылай, Абылай!
Мен ?зі?ді к?ргенде,
Т?рымтайдай ?л еді?,
Т?ркістанда ж?р еді?,
?йсін Т?ле биді?
Т?йесін ба??ан ??л еді?!
Жаныс ?арабайды? ?йінде
Т?нде ту?ан ?л еді?…» деп келетін жы­рына с?йеніп, Абылай ханды «?арадан шы?­?ан» деп ж?р. Алайда б?л жырды? ?андай жа?дайда, ?алай ту?аны ?лі толы? зерттелген жо?. Сонды?тан да бір жа?ты пікірден аула? бол?ан ж?н. Негізі, Абы­лайды? заманында?ы жырауларды? жырларынан оны? шын образын аны? к?руге болады. Оларды? ешбірі де ханды ?арадан шы??ан деп сипаттамайды. Ке­рісінше, онда бекзаттылы?ы мен парасат­тылы?ы жыр болады. Абылайды? т?ре т??ымынан шы??анын, тікелей ?рпа?ы Шо?анны? жазбалары-а? д?лелдеп т?р­?ан жо? па? «Абылай» атты зерттеу ма?а­ласында оны? билікке ?алай келіп, ?алай ел билегендігі т?гел жазыл?ан. Абылай хан т?л?асын Шо?аннан арты? зерттеген ешкім жо? деп айта аламын. Оны? ?стіне заманы да жа?ын. ?алым Абылай ма?ын­да?ы жыраулар мен батырлар жайлы да т?шымды деректер ?алдыр?ан. Ал кейін пайда бол?ан негізсіз деректерге беталды сене беруді? ж?ні жо?. Абылайды? ?р­па?­­тары да бекзаттылы?ымен, батыр­лы?ымен, ?айсарлы?ымен, адалды?ымен ерекшеленген.
Оны? со?ыс ж?ргізудегі мы?ты ?ол­басшылы?ы, ерж?ректілігі, ел билеудегі табанды саясаты — на?ыз а?с?йекке т?н емес пе? ?алдан Серенні? т?т?ынынан да сол тектілігіні? ар?асында ??тыл?ан. ?ал­ма? тілін тез ме?герген ол, ?алма? би­леушісімен тікелей с?йлесіп, с?зін ?ткізе білген. М?ны ?мбетей жырау ?з тол?ауында на?тылап айт?ан. ?айтарында ?алдан Серен оны ??р жібермей, ?зіні? ?арындасы Топыш с?луды беріп, ?лкен с?н-салтанатпен шы?арып сал?ан. ?а­радан шы??ан адам д?шпаныны? т?т­?ы­нынан осындай ??рметпен ?айта ма?!
Оны? заманы е? ?иын кезе? еді. Елі­міз екі алып империяны? ?ыспа?ында т?р­ды. Абылай ке? байта? ?аза? жерін осы екеуіні? азуынан ?алай да са?тап ?алуды ма?сат етті. Со?ысатын жерде со­­?ысып, т?рлі саяси ойындарда айла­керлік таныта білді. Арасында сый-сия­патын жіберіп, к?ршілерімен жа?сы дип­ломатиялы? ?арым-?атынас орнатты. Кейбір тарихшылар оны «т?лкі б?ла??а салып, екі жа?ты саясат ?стан?ан» деп жатады. Ол теріс пікір. Абылай хан к?зі тірісінде ешкімге мойынс?нбады, ?аза?ты да ешкімге м??таж етпеді. «Т?п-т??ия­нымнан ?зіме шейін» деген кітапта та­рихи деректер де бар, алайда айтушылар­ды? тарапынан ?осыл?ан, д?лдікке келмейтін ?айшылы?тар да жетерлік. Де­генмен Абылай ханны? а?с?йек т??ы­мынан шы??анына ?з басым еш ш?б? келтірмеймін ж?не б??ан тарихи на?ты факті ретінде ?арамаймын.
2. Оны? ?атыгездігі жайлы к?п айты­лады. Абылайды? ?атал хан бол?аны рас. Десе де, оны? озбырлы?ы мен з?лымды?ы жайлы ешбір дерек жо?. Негізінен, жау­гершілік заманда ?атал болмау м?мкін емес. Егер, осалды? танытса, жан-жа­?ынан антала?ан д?шпаны соны пай­даланар еді ?ой. Біра? хан ондай?а жол бермеді. Рас, кейбір тарихи е?бектерде оны? ?з билігіне ба?ынба?ан руларды шап­?аны, ?атал билігінде ?ста?аны жа­зылады. К?пшілік Абылай хан бейнесіні? с?сты, жанарыны? от шашып т?ратынын айтады. Бір ?ара?анда адам не істерін біл­мей, абыржып ?алады екен. К?кпай Жан­тай?лыны? «Абылай — Сабала?» туралы тарихи жырында ханны? жанары т?скен адам «я дінге, я інге кіреді» деген жолдар бар. Бас?а да тарихи жыр-дастандарда Абылайды? болмыс-бітіміні? бекзатты?ы, шымырлы?ы, ?айсарлы?ы ж?не ?атал­ды?ы да бейнеленген. ?сіресе, т?ре т??ы­мынан шы??ан білімдар а?ын Ш?ді Ж??­гір?лыны? Абылай туралы к?лемді дастаны ішінара кейбір жанса?ты?тар?а ?арамастан, тарихи шынды?пен с?й­кеседі. Б?л дастанда ханны? шы?у тегі ж?не ел билеудегі саясаты, ?олбасшылы? таланты, дипломатиялы? іскерлігі, жо?­?арлармен, Орта Азия ханды?тарымен ж?р­гізген со?ыстары жа?сы сипатталады. Сон­дай-а? Абылай заманында бірде-бір батыр сат?ынды? жаса?ан емес. М?ны? ?зі ?атал т?ртіпті? жемісі емес пе?! Абы­лай хан билік еткен т?с — «?ой ?стіне боз­тор?ай ж?мырт?ала?ан заман» деп д?ріптеледі. Жо??арлармен бол?ан ?за? со?ысты айтпа?анда, Ресей мен ?ытайды? т?рлі саясат ?ыспа?ынан амалдап ??ты­л­?ан Абылайды? мерейі ?стем бол?ан. Абылайды? ата?-да??ы ?ай заманда да ?лкен ??рметке ие.
3. Толы??анды зерттеу ж?мыстарыны? ж?ргізілмеуіні? салдарынан осындай екі?дай пікір ?алыптасып жатыр. Негізі, оны? т?ре т??ымынан шы??анды?ына к?м?н келтіруді? реті жо?. Бізді? тарих­шыларымыз ?лі де м?ра?ат ??жаттарын зерттеп, Абылайды? тарихи ?айраткерлігі мен ол ?мір с?рген заман?а толы??анды ба?а беруі керек. Мен ?аза? ?дебиетіндегі Абылайды? тарихи т?л?асын зерттеп, докторлы? диссертация ?ор?адым. Зерттеу барысында XVIII ?асыр тарихын зерттеген отанды? ж?не шетел тарих­шыларыны? е?бегін ?арастырдым. Сол заман?а ?атысты дипломатиялы? ??жат­тарды салыстырып, Абылай т?л?асыны? тарихта белгілі патшалардан, хандардан биік т?р?анына к?з жеткіздім. Бір ?кі­ніштісі, тарихшыларымыз к?бінесе орыс ?алымдарыны? жазбасына с?йенеді. Орыс зерттеушілері жаз?аны айна ?атесіз д?рыс е?бек деп айта алмаймыз ?ой. ?йт­кені олар елімізді? д?ст?рі мен салтын д?рыс білмей, кейде ?исынсыз болжам­дарын жазып жатады. Тіпті, деректерді? саяси т?р?ыда ?дейі б?рмалануы да ?ажап емес. Мысалы, кезінде Шо?ан У?лиханов орыс ?алымы Левшинні? е?бектерінен бір­?атар ?ателер тап?ан. Сол себепті де, бір жа?ты пікірге с?йеніп, кез келген де­рекке на?ты факті ретінде ж?гінуді? ж?ні жо?.
Дайында?ан
Сабина З?КІРЖАН?ЫЗЫ

www.aikyn.kz

Рубрика: